بررسی پدیده سینگل مام یا مادران مجرد؛ از واقعیت تا دروغ

ماجرا از یک فیلم ۴۰ ثانیه‌ای آغاز شد؛ فیلمی که در آن یک پزشک متخصص زنان و زایمان که نوزادی به آغوش کشیده می‌گوید به تازگی پدیده سینگل مام یا مادران مجرد رواج پیدا کرده است.

او در توضیح این پدیده می‌افزاید: دخترانی که عموما دهه هشتادی و دهه نودی هستند و از فردی خارج از روابط شرعی (دوست پسر) باردار شدند و با آگاهی کامل از اینکه قرار نیست پدری این فرزندان را به عنوان فرزند خود ثبت کند به دنبال این هستند تا فرزند خود را حفظ کنند.

پس از ادعای این پزشک دادستانی تهران از او دعوت کرد تا با حضور در یکی از مراجع قضایی سند ادعای مطرح شده خود را مطرح کند، اما به گفته قوه قضائیه، پزشک مورد اشاره در این حضور خود دلیل و مدرکی برای گفته خود نداشت و به همین خاطر دادستانی تهران علیه او اعلام جرم کرد و برای او پزشک مورد اشاره پرونده قضایی تشکیل شد.

هرچند اصل موضوع تایید نشد، اما طرح این ادعا موجب شد تا با نگاهی جزئی‌تر این موضوع را مورد بررسی قرار دهیم.

کیانوش جهانپور از مسئولین سابق وزارت بهداشت در گفت‌و‌گو با ما می‌گوید: در مورد ادعای «بیمارستان‌ها پر شده از بچه‌های تک‌والد» پیش از هر داوری البته به راستی‌آزمایی نیاز دارد. بدون آگاهی از شمار موارد نسبت آنها به کل زایمان‌ها دوره بررسی و نوع مراکز درمانی، نمی‌توان حتی مشاهده چند پزشک را به وضعیت جامعه تعمیم داد.

او در عین حال می‌افزاید: گزارش‌نشدن چنین مواردی در گذشته نیز لزوماً به معنای نبودن آنها نیست پنهان‌کاری، انگ اجتماعی و محدودیت ثبت اطلاعات می‌توانند بخشی از واقعیت را نادیدنی کنند لذا این ادعا‌ها گرچه اغراق آمیز و مبالغه آمیز، اما همزمان قابل رد کامل با تایید نیستند

این مقام سابق وزارت بهداشت با بیان اینکه خود «تک‌والدی» نیز عنوانی یکدست نیست، بیان می‌کند: فوت یا جدایی همسر، نپذیرفتن مسئولیت از سوی پدر، بارداری ناخواسته بیرون از ازدواج و مادری برنامه‌ریزی‌شده بدون شریک زندگی، وضعیت‌هایی متفاوت‌اند نیاز‌های حمایتی آنها البته ممکن است مشترک باشد، اما مسائل حقوقی، فقهی و اخلاقی‌شان یکسان نیست

جهانپور در بخش دیگری به این مصاحبه گریزی به موضوع «تجرد قطعی» می‌زند و می‌افزاید: تجرد قطعی شاخصی جمعیت‌شناختی درباره ازدواج‌نکردن تا حوالی پنجاه‌سالگی است نه حکم به ناممکن‌شدن ازدواج یا معادل ناباروری بااین‌حال، فرصت اجتماعی ازدواج و فرصت زیستی باروری همیشه هماهنگ نیستند؛ همین ناهماهنگی می‌تواند زنان خواهان مادری را پیش از رسیدن به این آستانه آماری با تصمیمی دشوار روبه‌رو کند جامعه و حاکمیت و قانونگذار و ... باید برای آن پاسخی داشته باشد آن هم در زمانه‌ای که این پدیده هر اندازه که باشد رو به تزاید است و در هر چه شک داشته باشیم آن را نمیتوان انکار کرد و چه بسا به زودی بخش قابل توجهی از جامعه بویژه زنان احتمالا آن را تجربه می‌کنند.

این مقام پیشین وزارت بهداشت البته تاکید می‌کند که از افزایش تجرد نمی‌توان مستقیماً افزایش تقاضا برای بارداری بدون همسر را نتیجه گرفت همه زنان مجرد لزوما خواهان فرزند نیستند و همه زنان خواهان فرزند نیز بارداری زیستی را تنها راه مادری نمی‌دانند لذا نه باید مادری را سرنوشت ضروری زنان شمرد و نه رنج محروم‌ماندن از آن را هم کم‌اهمیت دانست. احترام به آرزوی مادری و تجربه مادرانه البته حق نامحدود برای تحقق آن به هر روش ایجاد نمی‌کند کودک هم نباید وسیله رفع تنهایی و حفظ رابطه یا تأمین آسودگی آینده باشد ملاحظه‌ای که درباره فرزندآوری در ازدواج نیز حتی صادق است. معیار اخلاقی، افزون بر وضعیت تأهل، آمادگی برای مراقبت و پذیرش مسئولیت است، در اینجا تفکیکی اساسی ضرورت دارد داوری درباره ایجاد آگاهانه یک بارداری با وظیفه ما در برابر مادر باردار و کودک موجود، یکی نیست. اختلاف درباره اولی نمی‌تواند محرومیت از مراقبت، هویت، امنیت و احترام را توجیه کند.

جهانپور ادامه می‌دهد: برخی پژوهش‌های انجام شده تک‌والدی را با فشار مالی، فرسودگی مراقبتی و مشکلات سلامت روان مرتبط دانسته‌اند، اما فقر، تعارض، فقدان و کمبود حمایت نیز در این پیامد‌ها دخیل‌اند در مقابل، مطالعاتی درباره «مادران تنها به انتخاب خود» از این ادعا پشتیبانی نکرده‌اند که مادری انفرادی به‌خودی‌خود الزاماً موجب مشکلات روان‌شناختی کودک می‌شود حداقل این که باید این مسأله‌ها را به رسمیت شناخت و درباره آن فکر کرد تامل کرد گفت‌و‌گو کرده و راه حل جست، چه بسا بسیاری از این یافته‌ها محدود به نمونه‌ها و محیط‌های مطالعه‌اند و نباید بی‌واسطه به ایران یا به همه بارداری‌های ناخواسته تعمیم یابند نتیجه محتاطانه هم آن که ساختار خانواده اهمیت دارد، اما کیفیت مراقبت، ثبات زندگی و حمایت اقتصادی و اجتماعی

نیز تعیین‌کننده‌اند. ارزش حضور پدر مسئول را نمی‌توان انکار کرد از نبود او نیز نمی‌توان آسیب قطعی کودک را نتیجه گرفت بخشی از رنج این کودکان ممکن است محصول انگ‌زنی جامعه و فرهنگ و محیط پیرامونی باشد نه صرفاً ساختار خانواده!

او در ادامه می‌گوید: در حد اطلاعات محدود ما از فقه امامیه، حکم تکلیفی اقدام، آثار وضعی آن مانند نسب و ارث و نیز مقررات قانونی باید جداگانه بررسی شوند. جواز «فی‌نفسه» (که برخی فقها بدان فتوا داده‌اند) یک روش، لزوماً به معنای جواز همه مقدمات، روشن‌بودن تمام آثار یا وجود مسیر قانونی اجرای آن هم نیست. اختلاف فتوا درباره تلقیح با اسپرم غیرهمسر نیز نشان می‌دهد که نمی‌توان از «حکم واحد همه روش‌های کمک‌باروری» سخن گفت. در استفتائات آیت‌الله شهید خامنه‌ای، صورت مشخصی از تلقیح زن شوهردار با نطفه مرد اجنبی با قیود مربوط فی‌نفسه بی‌اشکال دانسته شده، اما مثلا آیت‌الله سیستانی تلقیح مستقیم زن با اسپرم غیرشوهر را جایز نمی‌داند و لقاح خارج از رحم را جداگانه بررسی می‌کند. هیچ‌یک را نباید بدون توجه به صورت دقیق مسئله، اما مجوز عام بارداری زنان مجرد تلقی کرد یا از آنسو عدم مجوز آن لزوما دانست رابطه جنسی خارج از ازدواج و لقاح پزشکی بدون آمیزش نیز موضوع فقهی واحدی نیستند و البته این مسایل از مسایل فقهی است بلکه برخی ممکن است موضوعات مستحدثه باشد و اجتهاد و مجتهدین باید آن را تبیین و علاج کنند، قانون اهدای جنین مصوب، دریافت جنین را در چارچوب زوجیت و درخواست مشترک زن و شوهر تنظیم کرده و مجوزی برای زنان مجرد نیست ضمن آنکه همچنان درباره همه مسائل نسب و ارث پاسخ جامع و صریحی ندارد بلکه مبهم هست در مقابل، قانون حمایت از کودکان بی‌سرپرست و بدسرپرست با شرایط مقرر، سرپرستی کودکان دختر را برای زنان بدون شوهر دست‌کم سی‌ساله پذیرفته این دو مسیر یکسان نیستند سرپرستی، پاسخ به نیاز کودک موجود است، اما ایجاد بارداری، مسئولیت پیشینی در برابر شرایط زندگی آینده کودک را نیز مطرح می‌کند.

جهانپور بیان می‌کند: آموختیم اصل قرآنی «وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ أُخْرَى» اجازه نمی‌دهد کودک حامل مسئولیت رفتار والدین دانسته شود این اصل جای احکام تفصیلی نسب و ارث را نمی‌گیرد، اما تحقیر و طرد کودک را هم توجیه‌ناپذیر می‌کند. در حقوق ایران نیز رأی وحدت رویه‌ای ظاهراً پدر عرفی طفل ناشی از زنا را از تکالیف پدری از جمله گرفتن شناسنامه، معاف نمی‌داند و موضوع توارث را جدا می‌کند؟! نامشروع‌دانستن رابطه نباید راه فرار از مسئولیت باشد مسئولیتی که در روایت‌های متمرکز بر بارداری زنان، گاه از نظر پنهان می‌ماند. توجه به زمان و مکان در اجتهاد نیز حتما به معنای تابع‌کردن حکم از پسند روز نیست بلکه مستلزم شناخت دقیق موضوع است: تغییر شرایط ازدواج، محدودیت فرصت باروری، تحول حمایت خانوادگی و فناوری‌هایی که پیوند ژنتیکی، بارداری و پرورش را از هم جدا کرده‌اند آیا در موضوع تغییر ایجاد نکرده‌اند؟ اگر موضوع تغییر کرده آیا حکم بر قوت خود به همان صورت قبلی باقیست؟ آیا برخی از احکام احتمالا بلاموضوع نشده‌اند یا در شقوقی بلاموضوع نشده‌اند؟ این البته مستلزم پژوهش‌های فقهی است، اما آنچه مشخص است حکم تابع موضوع هست این شناخت، اما باید با تعیین مسئولیت‌ها و حقوق کودک همراه باشد، نه صرفاً بررسی امکان پزشکی و بیولوژیک بارداری.

این مقام پیشین وزارت بهداشت در خاتمه می‌افزاید: راه مسئولانه، اما راستی‌آزمایی بدون افشای هویت، تفکیک وضعیت‌ها، دیدن مسئولیت مردان و گفت‌وگوی تخصصی میان فقه، حقوق، پزشکی و علوم اجتماعی است. دفاع از خانواده با بی‌اعتنایی به زنان بدون همسر ملازمه ندارد همان‌گونه که حمایت از مادر و کودک، تأیید همه تصمیم‌های منتهی به بارداری نیست. باید درباره تصمیم بزرگسالان دقیق داوری کرد، بی‌آنکه زندگی کودک را هم به مجازات آن تصمیم تبدیل کرد.