بازار ارز در کلاف سر درگم «نیما»

نوک پیکان منتقدان سیاست‌های ارزی بانک مرکزی، چندسالی می‌شود که رفتار «سامانه نیما» با ارز حاصل از صادرات را نشانه گرفته؛ از سال 97 تا همین چند روز پیش، این دومین بار است که نیما متهم به کلاهبرداری و بازنگرداندن ارز تولید کنندگان می‌شود، اگرچه درباره ابهام‌ها و اظهار نظرهای بسیار متفاوتی وجود دارد.

اوایل تیرماه سال 98 بود که اخبار کلاهبرداری‌های چند صد میلیارد دلاری به نگرانی مسئولان بانک مرکزی و همچنین فعالان اقتصادی تبدیل شد. گویا مشکل این بود که همه صرافی‌های فعال در سامانه نیما از فیلتر بانک مرکزی عبور نکرده بودند و به این دلیل غیرمجازها موجب اخلال در روند گردش ارز در این سامانه شدند. طی یک سال گذشته چندین صراف و صرافی غیرمجاز به دام قانون گرفتار شدند، اما تکلیف مالباختگان همچنان مبهم است.

اتفاق مشابهی تکرار شده است؛ این را می‌توان از تجمع اخیر جمعی از صادرکنندگان که مدعی بودند با وجود گذشت 6 ماه، هنوز ارز خریداری شده خود را از سامانه نیما را دریافت نکرده‌اند، فهمید. آنطورکه بررسی‌ها نشان می‌دهد، آنها نمایندگان 400 شرکت تولیدی بودند.

حالا برخی از مسئولان بانک مرکزی می‌گویند که عده‌ای از دلالان، سخت‌گیریهای ارزی بانک مرکزی چندان به مذاق سودجویان خوش نیامده و حالا تلاش در چوب گذاشتن لای چرخ بانک مرکزی دارند. البته برخی از فعالان اقتصادی نیز در این باره با مسئولان بانک مرکزی هم‌نظر هستند؛ مجیدرضا حریری، رئیس اتاق ایران و چین هم در این باره به«فراز» می‌‌گوید:« فعال اقتصادی و تاجر، به این شکل دست به تجمع نمی‌زند،آنها از طریق قانون تجارت به مشکلات خود رسیدگی می‌کنند».

بازار سیاه ارز…

اما در مقابل این اظهار نظر، برخی دیگر از آگاهان و دست‌اندرکاران اقتصادی هستند که عملکرد سامانه نیما را به مثابه « بازار سیاه ارز» می‌دانند. استدلال این گروه از آگاهان اقتصادی نزدیکی قیمت ارز در سامانه نیما با بازار آزاد است. بررسی‌ها نشان می‌دهد که طی ماههای گذشته اختلاف قیمت ارز نیمایی با بازار آزاد، کمتراز 3 هزار تومان بوده است. روندی که به باور کارشناسان اقتصادی موجب تحریک قیمت‌ها در چهارراه استانبول می‌شود.

همین امر سبب شده است بسیاری از صادرکنندگان از فروش ارائه ارز حاصل از تجارت خود به سامانه نیما استقبال نکنند. حالا آنطور که برخی مسئولان بانک مرکزی می‌گویند یکی از مهمترین‌ دلالیل جهش ارزی در سال 97، بازنگشتن ارز حاصل از صادرات، بخصوص از سوی شرکت‌های پتروشیمی به این سامانه بوده است. اگرچه در این باره نیز حرف و حدیث‌های بسیاری وجود دارد، اظهار نظرهایی از این قبیل که در دوران تحریم، فروش نفت . فرآورده‌های نفتی به اندازه‌ای نبود که پول آن به بانک مرکزی بازگردد؛ به نظر می‌رسد اوضاع بسیار پیچیده است.

«بازار سیاه»، یا سامانه‌ای برای بازگشت ارز صادراتی؟ این ابهامی است که در مورد عملکرد «سامانه نیما» در کشور وجود دارد و هر بار ابعاد تازه‌ای از آن رو می‌شود. به نظر می‌رسد باز هم پای دلالان در میان است. به همین خاطر گروهی از فعالان اقتصادی که متشکل از تولیدکنندگان و صنعتگران بودند و ارزشان را به نیما فروختند، حالا به «مالباخته» و «غارت‌شده» تغییر نام داده‌اند.

پیش از این صمد کریمی، مدیر اداره صادرات بانک مرکزی، به فعالان اقتصادی اطمینان داده بود که اساس کار این سامانه بر پایه شفافیت پیش خواهد رفت. او گفته بود: «فعالان اقتصادی در صورتی که به کارگزار خود در سامانه نیما اعتماد ندارند، اول ارز خود را در سامانه رویت کنند و سپس ریال آن را بپردازند».

داستان چیست؟ ماجرا از این قرار است که پس از بحران ارزی سال ۹۶ که قیمت ارز به یکباره از مرز چهار هزار تومان هم عبور کرد، بانک مرکزی تصمیم گرفت تدبیری برای بحرانی که گفته می‌شد به دلیل برنگشتن ارزهای صادراتی به کشور و در نتیجه بر هم خوردن تعادل عرضه و تقاضا به وجود آمده است بیاندیشد.

آمارها چه می‌گویند؟

مروری بر آمارهای تبادل ارز در سامانه نیما حکایت از آن دارد که از ابتدای سال97 تا چهارم اسفندماه سال 98، در مجموع معاملات فروش ارز صادراتی ۱۴ میلیارد و ۹۰۵ میلیون یورو بوده که در مقابل، مجموع معاملات خرید ارز وارداتی هم ۱۲ میلیارد و ۵۴۹ میلیون یورو به ثبت رسیده است. بررسی این آمار که باز هم حکایت از مازاد ۲.۵ میلیارد یوروی عرضه ارز صادراتی نسبت به تقاضای آن برای واردات دارد.

همچنین آخرین پژوهش معاونت بررسی‌های اقتصادی اتاق بازرگانی تهران از عملکرد بازار ثانویه در سال ۹۸ حکایت از آن دارد که از اول فروردین تا ۲۸ اسفند ۹۸ فروش ارز صادراتی به ۱۶ میلیارد و ۱۷۳ میلیون یورو رسیده که در مقابل، ۱۳ میلیارد و ۸۶۸ میلیون یورو نیز برای واردات، ارز اختصاص یافته است.

بر این اساس در اسفندماه سال ۹۸ مجموع فروش ارز صادراتی ۱ میلیارد و ۳۳۳ میلیون یورو بوده که در مقابل، ۱ میلیارد و ۳۳۸ میلیون یورو نیز، ارز برای واردات اختصاص یافته است.

در عین حال، در اسفندماه سال گذشته نیز ۲ میلیارد و ۷۳۸ میلیون یورو ارز به سامانه نیما فروخته شده بود که در مقابل ۲ میلیارد و ۲۷۱ میلیون یورو برای واردات ارز تخصیص داده شده بود که بر این اساس، فروش ارز صادراتی در اسفندماه امسال نسبت به اسفندماه سال گذشته ۵۱ درصد و خرید ارز از سامانه نیما برای واردات نیز ۴۱ درصد کاهش نشان می‌دهد.

چه می‌شود؟

سال‌هاست سیاست‌های تامین و همچنین کنترل نوسان بازار ارز با شکست مواجه شده است. برآورد اظهار نظرهای کارشناسی نشان می‌دهد که در خوش‌بینانه‌ترین حالت می‌توان گفت تلاش‌های بانک مرکزی در برابر مقاومت دلالان به نتیجه نرسیده است. آیا واقعا چنین است؟ هنوز پاسخ روشنی برای این پرسش وجود ندارد .