درآمد نفتی روی خط نهایی!

«با توجه به تحریم‌ها و جنگ اقتصادی، دلار نفتی تقریباً تمام شده و باید به دنبال کسب دلار صنعتی باشیم». این مطلب اظهار نظر حسین مدرس خیابانی، سرپرست وزارت صنعت، معدن و تجارت در باره چشم‌انداز اقتصادی کشور است. همچنین این گفته را می‌توان اذعان یک مسئول اقتصادی به نا امیدی بودجه از پول نفت دانست؛ اگر چه خیلی دیر.

برنامه‌های توسعه در ایران همواره با شعار قطع وابستگی به درآمدهای نفتی نوشته شد، اما مجالی برای تحقق پیدا نکرد. در برنامه ششم توسعه، به صراحت بر ضرورت توجه به اقتصاد مقاومتی و کاهش وابستگی بودجه به درآمدهای نفتی تاکید شده است، این در حالی است که در قانون بودجه سال 99، رقمی در حدود 48 هزار میلیارد تومان درآمد از محل فروش نفت و املاک سرمایه ای پیش‌بینی شده بود که حالا نقش بر آب شده است.

اگرچه در زمان تهیه لایحه پیش نویس دخل و خرج دولت برای سال جاری، کارشناسان اقتصادی و همچنین مرکز پژوهش‌های مجلس به بارها در خصوص غیر واقعی بودن درآمدهای پیش‌بینی شده در بودجه سال 99 هشدار دادند، اما دولت، مجلس و شورای نگهبان، بی‌توجه به هشدارهای کارشناسی، بودجه سال جاری را در نهایت خوش‌بینی با در نظر گرفتن نفت 53 دلاری بست و فروش حداقل یک میلیون بشکه‌ای نفت در روز بست. نتیجه آنکه با سقوط قیمت نفت به 20 دلار در فروردین ماه و رسیدن به مرز 40 دلار در روزهای گذشته و همچنین فشار تحریم‌ها، عملا حساب و کتاب بودجه ای دولت بهم ریخت.

حالا تغییر و تحول قیمت نفت در حالی مسئولان را به تکاپو برای یافتن جایگزین دلارهای نفتی انداخته است که با استناد به آمارهای سازمان توسعه و تجارت، حتی صادرات غیر نفتی ایران نیز برپایه محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی قرار گرفته است.

وابستگی بودجه به نفت در لایحه بودجه سال ۱۳۹۸ معادل ۳۵ درصد بوده که نسبت به قانون بودجه سال ۱۳۹۷ رشد سه درصدی داشته است.

با استناد به آمارهای سازمان برنامه و بودجه کشور در بودجه سال جاری، در مجموع ۱۰۴۴۹۶ میلیارد تومان تحت عنوان منابع حاصل از صادرات نفت خام،‌ میعانات گازی،‌ خالص صادرات گاز طبیعی و فروش خوراک پتروشیمی پیش بینی شده است. به این ترتیب وابستگی واقعی بودجه به نفت بیش از ۲۰ درصد است.

آمارها می‌گویند از سال ۱۳۸۳ تا ۱۳۹۶ رقمی در حدود 1503 میلیون دلار، درآمد ارزی تنها از بخش صادرات نفت و گاز برای کشور حاصل شده است. در همین حال بر اساس آخرین گزارش سازمان توسعه تجارت ایران، سال گذشته، تنها ۶۳ درصد از اهداف صادرات غیرنفتی کشور، محقق شده است.

محمدباقر نوبخت، رئیس سازمان برنامه و بودجه، به تازگی اعلام کرده نفت باید از بودجه خارج شود. نوبخت می‌گوید برای آینده و در امان بودن از شوک‌هایی که هر از گاهی با تغییر قیمت نفت و بنزین در جهان رخ می‌دهد، باید این اقلام از بودجه خارج شوند. آن‌طور که او توضیح داده بر اساس ۴ محور درآمدهای پایدار، هزینه‌های کارآمد، ثبات اقتصادی و تقویت نهادی می‌توان خارج کردن نفت از بودجه را به نتیجه رساند.

علی ربیعی، سخنگوی دولت هم چندی پیش بر کاهش وابستگی نفت به بودجه تاکید کرد. او توسعه صادرات غیرنفتی و جهت‌گیری آن را برای رسیدن به این هدف مهم می‌داند و می‌گوید باید حجم واردات کالا به کشور را کاهش داد.

طی روزهای گذشته، مسئولان اقتصادی، از جمله عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی، راهکارهای مختلفی نظیر افزایش سهم مالیات را برای جبران خلاء درآمدهای نفتی پیشنهاد داده‌اند. اگرچه این راهکارها واکنش‌های متفاوتی به دنبال داشته است، برخی از نمایندگان مجلس بر این باورند که در شرایط فعلی اقتصاد، منابع پایدار و قابل اعتمادی برای جبران کسری بودجه دولت در سال جاری وجود ندارد.

سال‌هاست اقتصاد تک‌محصولی ایران بوی تند نفت می‌دهد. این طلای سیاه طی سال‌های گذشته تا امروز، هم مایه نیکبختی اقتصاد ایران بوده هم موجب شوربختی. از زمانی که درآمدهای نفتی ناعادلانه میان بخش‌های مختلف اقتصادی توزیع شد، مصیبت یکی پس از دیگری سایه خود را بر سر اقتصاد ایران انداخت. حالا بسیاری از کارشناسان براین باور هستند اقتصاد ایران در شرایطی نیست که بتواند حتی به صورت اجباری، وابستگی‌اش به درآمد نفت را قطع کند. چرا که طی سال‌های گذشته تاکنون مسائلی از جمله رکود تولید، افزایش واردات، کسری درآمدهای مالیاتی و نیز نبود استراتژی در اقتصاد موجب افزایش وابستگی به درآمدهای نفتی شده است.

حالا باید به انتظار نشست و دید آیا پای نفت از اقتصاد ایران خارج می‌شود؟