سایه کاهش صادرات بر سدشکنی دلار

برای گرانی قیمت ارز در روزهای اخیر، آنقدر دلیل فهرست شده است که بررسی هر کدام، تحلیل‌های مفصلی را می‌طلبد. با این حال اما اگر ساده‌ترین دلیل گرانی دلار را کاهش ذخیره ارز و عرضه دلار بدانیم، نمی‌توان از تاثیر کاهش صادرات کشور در میانه بحران کرونا به سایر کشورها به سادگی عبور کرد. ماجرا به زبان ساده این است که وقتی صادراتی نباشد، خبری از بازگشت ارز حاصل از آن نیز در کشور نیست و همین کاهش بازگشت ارز، یکی از دلایل گرانی دلار است. اما بر سر صادرات ایران در زمان کرونا چه آمده است؟

ارز نیست، دلار گران می‌شود

«امیدواریم امسال صادرکنندگان بیش‌ترین کمک را بکنند، که بتوانیم بیشتر اقتصاد را با ارز صادراتی صادرکنندگان غیر نفتی اداره کنیم.» این گفته‌های دکتر عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی است که به تازگی در جلسه با حضور معاون اول رئیس جمهور بیان شده است. اما همتی برخلاف این خوش بینی و انتظار از افزایش صادرات برای اداره اقتصاد، پیش از این درباره دلیل گرانی ارز، پای کاهش صادرات به دلیل شیوع کرونا و عدم بازگشت ارز‌های صادراتی را به میان کشیده بود.

این در حالی است که سیدرضی حاجی‌آقامیری،‌ عضو اتاق بازرگانی تهران به اقتصاد آنلاین می‌گوید: «این موضوع ارتباطی به صادرکنندگان ندارد و همچنین به میزانی نیست که بتواند بازار ارز را به این میزان هیجانی کند.»

با این حال، دلیل گرانی دلار به هر میزان که به کاهش صادرات وابسته باشد، در اصل این تاثیر تردیدی نیست. شاید این گفته‌های تقوی، استاد اقتصاد دانشگاه علامه طبابایی، روشن‌ترین موضع، درباره ارتباط صادرات و گرانی ارز باشد: «وضعیت نرخ ارز در کشور به صادرات بستگی دارد.»

کاهش تکان دهنده صادرات

پای کرونا که به دنیا باز شد، یکی از اصلی‌ترین نگرانی‌ها، مساله تجارت خارجی بود. ایجاد محدودیت‌های مرزی میان کشورها، بی تردید اولین اثر خود را بر حجم صادرات و واردات میان آن ها برجا گاشت. در این میان، ایران نیز از این آسیب به دور نبوده است.

آمار منتشر شده از تجارت کالایی کشور (بدون نفت خام) در فروردین‌ ۹۹ نشان می‌دهد که ارزش صادرات نسبت به مدت مشابه سال ۹۸ با ۳۶ درصد کاهش مواجه شده است. اتاق بازرگانی تهران نیز در گزارشی به تجارت کالایی (بدون نفت خام) ایران در فروردین ماه امسال پرداخته و نوشته است: ارزش صادرات ایران از ۲ میلیارد و ۵۹۵ میلیون دلار در فروردین‌ماه ۱۳۹۸ با ۳۶ درصد به یک میلیارد و ۶۵۲ میلیون دلار در فروردین‌ماه امسال کاهش پیدا کرده است .صادرات ایران از نظر وزنی نیز طی این مدت ۳۹ درصد کاهش یافته است. بر اساس این گزارش، صادرات ایران در فروردین ماه ۱۳۹۹ با ۳۹ درصد کاهش نسبت به ماه مشابه سال قبل از آن به ۵ هزار و ۳۴۶ هزار تن رسیده است. این رقم در فروردین‌ماه سال گذشته ۸ هزار و ۷۳۱ هزار تن بود. در فروردین‌ماه امسال کشورهای چین، امارات، عراق، افغانستان و ترکیه به ترتیب مقاصد اصلی صادراتی ایران بوده‌اند. بر این اساس عراق که مدت‌ها در رتبه دوم مقاصد صادراتی ایران بعد از چین قرار داشت، این رتبه را به امارات واگذار کرده است اما مقایسه صادرات به عراق در این ماه با ماه مشابه سال گذشته حکایت از رشد ۳.۶ درصدی از نظر ارزشی داشته است. آمارهای منتشر شده نشان می‌دهند که چین سهمی ۳۱ درصدی، امارات ۲۱.۵ درصدی، عراق ۱۵.۷ درصدی، افغانستان ۷.۶ درصدی و ترکیه ۴.۴ درصدی از صادرات ایران در این ماه داشته‌اند. با این حال از نظر ارزشی، ارزش صادرات ایران به چین ۲۶.۴ درصد، به امارات ۸.۷ درصد، به افغانستان ۴۵.۹ درصد و ترکیه ۴۸.۶ درصد نسبت به فروردین ۹۸ کاهش نشان می‌دهند. مبادی اصلی واردات ایران نیز در این ماه کشورهای چین (۲۰.۶ درصد)، امارات (۲۰.۴ درصد)، ترکیه (۱۲.۸ درصد)، هند (۸.۵ درصد) و هلند (۵.۶ درصد) بوده‌اند. این آمارها نشان از ورود هلند به جمع ۵ کشور اول وارداتی و خروج آلمان از این فهرست دارد.

در ادامه اما به صورت موردی، بر میزان کاهش حجم صادرات کشور به کشورهای مختلف می‌پردازیم.

چین

خرداد ۹۹ بود که رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و چین با اشاره به کاهش صادرات ایران طی دو ماه گذشته نسبت به مدت مشابه سال گذشته، به فارس گفت: تجارت دنیا نیز به علت شیوع ویروس کرونا در ماه‌های اخیر حدود ۳۰ درصد افت کرده است.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و چین با اشاره به کاهش شدید قیمت نفت اظهار داشت: به دلیل آنکه قیمت بیش از 50 درصد از صادرات غیرنفتی کشور مانند صادرات پتروشیمی‌ها، گازها، میعانات و فرآوردهای نفتی متاثر از قیمت نفت است، لذا کاهش قیمت نفت اثر مستقیم بر ارزش صادرات این بخش دارد و براین اساس بیش از 50 درصد از صادرات غیرنفتی کشورمان در دنیا دچار افت شدید قیمت شده است. به گفته حریری علاوه بر این مصرف فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی در دنیا به شدت کاهش و به کمتر از نصف رسیده، لذا با کاهش تقاضا قیمت فرآورده‌های نفتی و پتروشیمی به شدت کاهش یافته است و این موضوع بر ارزش صادراتی تاثیرگذار بوده است.

رئیس اتاق مشترک بازرگانی ایران و چین با اشاره به اینکه حدود 20 درصد از صادرات غیرنفتی کشور را مواد فلزی، غیرفلزی، معدنی و غیره است، گفت: با توجه به کاهش فعالیت بسیاری از کارخانه‌ها در دنیا به دلیل شیوع ویروس کرونا، تقاضا برای مواد اولیه معدنی و خام کاهش یافته و این موضوع باعث کاهش 20 درصدی قیمت‌ها در این بخش شده است. وی اظهار داشت: در صورت ادامه این شرایط باید منتظر بود که صادرات غیرنفتی کشور در سال جاری حداقل بین 30 تا 40 درصد به لحاظ ارزشی نسبت به سال گذشته کاهش یابد.

او با انتقاد از محدود بودن کشورهای هدف صادراتی گفت: 70 درصد از صادرات غیرنفتی ایران جذب بازارهای 3 کشور چین، عراق و افغانستان و 95 درصد از صادرات غیرنفتی جذب 5 کشور می‌شد، لذا با قطع رابطه اقتصادی هر کدام از این کشور با ایران، لطمات جبران ناپذیری به تجارت خارجی کشور وارد خواهد شد. او افزود: کشور چین در سال 98 به تنهایی شریک تجاری حدود یک چهارم از تجارت فرامرزی ایران بوده است.

ترکیه

جدیدترین آمار‌ها از فصل نخست سال ۲۰۲۰، نشان می‌دهد حجم تجارت کالایی ایران و ترکیه، با کاهش ۷۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۱۹ مواجه شده و از رقم ۲۱۵۳ میلیون دلار به رقم ۶۴۶ میلیون دلار کاهش یابد. این رقم در سه ماهه نخست سال جاری، شامل ۲۷۰ میلیون دلار صادرات ایران به ترکیه و ۳۷۶ میلیون دلار متعلق به واردات ایران از ترکیه است.

گزارش اتاق بازرگانی تهران از جدیدترین آمار‌ها از فصل نخست سال ۲۰۲۰، نشان می‌دهد حجم تجارت کالایی (صادرات و واردات) ایران و ترکیه، با کاهش ۷۰ درصدی نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۱۹ مواجه شده و از رقم ۲۱۵۳ میلیون دلار به رقم ۶۴۶ میلیون دلار کاهش یافته‌ است. این رقم در سه ماهه نخست سال جاری، شامل ۲۷۰ میلیون دلار صادرات ایران به ترکیه و ۳۷۶ میلیون دلار متعلق به واردات ایران از ترکیه است.

تفاوت این دو رقم نشان دهنده تراز تجاری منفی ۱۰۶ میلیون دلار برای ایران است؛ هرچند این رقم نسبت به فصل قبل (سه ماهه پایانی سال ۲۰۱۹) بهبود یافته، در نمایی کلان‌تر به روند تجارت خارجی دو کشور، مشاهده می‌شود که میزان صادرات ایران به ترکیه از فصل دوم سال ۲۰۱۹ روند کاهشی داشته است. مهم‌ترین دلیل این روند، تحریم‌های نفتی آمریکا بوده است. به عنوان مثال، در فصل نخست سال ۲۰۲۰ نسبت به مدت مشابه سال قبل، صادرات کالا‌های نفتی فصل ۲۷ از ایران به ترکیه، ۹۹ درصد کاهش داشته است. در مجموع نیز در فصل نخست سال ۲۰۲۰، صادرات ایران به ترکیه با کاهش ۸۳ درصدی نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۱۹، به حدود ۲۷۰ میلیون دلار رسید که از این میزان بیش از ۱۱ میلیون دلار متعلق به صادرات نفتی و بیش از ۲۵۸ میلیون دلار نیز متعلق به صادرات غیر نفتی بوده است.

با شروع سال جدید (۲۰۲۰ میلادی) آمار‌ها نشان از رشد صادرات ایران به ترکیه داشت؛ صادراتی که از جنس غیر نفتی و توسط بخش خصوصی صورت می‌گرفت، تا جایی که رقم صادرات ایران به ترکیه در اولین ماه سال با افزایش نسبت آخرین ماه سال ۲۰۱۹، به رقم ۱۰۶ میلیون دلار و سپس در ماه دوم (فوریه) به رقم ۱۱۲.۶ میلیون دلار رسید. اما با شیوع ویروس کرونا، عملاً این روند متوقف شد و آمار صادرات در سومین ماه سال یعنی مارس، به رقم ۵۱ میلیون دلار کاهش یافت. به نقل از گزارش اتاق بازرگانی تهران، در ماه مارس (۱۰ اسفند ۱۳۹۸ الی ۱۰ فروردین ۱۳۹۹)، رقم صادرات ایران به ترکیه نسبت به ماه قبل، کاهش حدود ۵۵ درصدی را تجربه کرده که یکی از علل اصلی آن، شیوع ویروس کروناست.

همچنین با توجه به افت قابل توجه و توأم واردات و صادرات ایران و ترکیه در ماه مارس ۲۰۲۰، در این ماه کل تجارت کالایی ایران و ترکیه برابر با ۸۷ میلیون دلار بوده که کم‌ترین رقم در سال‌های اخیر و تقریباً ۰.۱ رقم مشابه در مارس ۲۰۱۹ است.

آمارها از کالاهای صادراتی به ترکیه نشان می‌دهد، ده قلم کالای صادراتی ایران به ترکیه با تنوع کم و عمدتاً محدود به کالاهای تولید شده با ارزش افزوده پایین در صنایع بالادستی برخوردار از مزایای نهادهای ارزان است. کاهش ۸۳ درصدی صادرات به ترکیه در فصل نخست سال ۲۰۲۰ در حالی است که واردات از ترکیه نیز در این مدت ۳۵ درصد کاهش داشته است.

سایر شرکای آسیایی

آمارهای هند نشان می‌دهد در چهار ماه ابتدایی سال صادراتش به ایران با ۴۳ درصد کاهش به ۹۷۱ میلیون دلار رسیده است. هند در چهار ماه ابتدایی پارسال ۲ میلیارد دلار و ۸۴۰ میلیون دلار واردات از ایران داشت، اما در دور مشابه امسال این رقم حتی به ۱۰۰ میلیون دلار نیز نمی‌رسد. آمارهای رسمی ژاپن نشان می‌دهد در پنج ماه سال جاری میلادی ۲۵ میلیون دلار صادرات و ۱۷ میلیون دلار واردات از ایران داشته است. در دور مشابه پارسال صادراتش به ایران ۲۱ میلیون دلار، اما وارداتش از ایران ۱ میلیارد و ۱۵۵ میلیون دلار بود. کره جنوبی نیز آمارهای پنج‌ ماهه منتشر کرده که نشان می‌دهد صادراتش به ایران با افتی چهار برابری به ۷۵میلیون دلار رسیده است. اما وارداتش از ایران که در پنج ماه ابتدایی سال گذشته میلادی ۲ میلیارد و ۱۳۴ میلیون دلار بود، در دور مشابه امسال حتی به ۵ میلیون دلار نیز نمی‌رسد.