پیش فروش نفت، سهیم کردن مردم یا نجات دولت؟

ماجرا از یک خبر آغاز شد. وقتی حسن روحانی چند روز پیش وعده یک گشایش اقتصادی در هفته جاری را داد، تمامی رسانه‌ها پر شد از گمانه‌زنی درباره این وعده. از تصویب اف ای تی اف تا مذاکره با غرب، از آزاد سازی دلارهای مسدود شده در کره تا طرح فروش نفت به مردم. ماجرا هر چه باشد، این آخری اما هم به دلیل ابعاد طرح و هم به خاطر تاثیر آن بر اقتصاد، سر و صدای بیشتری به پا کرده است. ماجرای فروش پته‌های نفتی سه ساله به مردم چیست؟

یک وعده و سیل گمانه زنی

وعده گشایش اقتصادی که حسن روحانی روز چهارشنبه در جلسه هیات دولت مطرح کرد، بلافاصله با سیلی از پیش بینی‌ها همراه شد. روحانی ۱۵ مردادماه گفت: «دوشنبه ۲۰ مردادماه طرحی در جلسه سران قوا به نتیجه خواهد رسید که در صورت موافقت مقام معظم رهبری گشایشی از لحاظ اقتصادی در کشور به وجود می‌آید.»

دنیای اقتصاد در گزارشی درباره این گمانه زنی‌ها نوشت که با آنچه روز پنج‌شنبه رئیس دفتر رئیس‌جمهوری اعلام کرد، برخی بر این باورند که گشایش اقتصادی مورد نظر حسن روحانی به ماجرای لغو تحریم‌ها بازمی‌گردد. محمود واعظی رئیس‌دفتر رئیس‌جمهوری نیز یک روز پس از اظهارات حسن روحانی در جلسه هیات دولت، به مراسم رونمایی از محصول جدید شرکت خودروسازی سایپا رفت و از سیگنال مثبت اروپا سخن گفت. او در این مراسم تاکید کرد که «با علامت‌هایی که از کشورهای اروپایی و آسیایی و دیگران دریافت کرده‌ایم در روزهای پایانی تحریم قرار داریم.»

سناریوی دیگر در زمینه گشایش اقتصادی وعده داده شده از سوی روحانی، بهبود وضعیت ایران در FATF است؛ موضوعی که برخی آن را زمینه‌ساز بهبود وضعیت مراودات مالی و بانکی ایران با سایر کشورها و همچنین آزادشدن منابع ارزی بلوکه شده کشور در بانک‌های خارجی می‌دانند. البته این سناریو به صراحت از سوی یک مقام دولتی رد شده است. علیرضا معزی، معاون دفتر رئیس‌جمهوری در این باره در توییتی تاکید کرد که وعده «گشایش اقتصادی» روحانی، درباره لوایح مرتبط با FATF نیست.

عبدالناصر همتی رئیس‌کل بانک مرکزی هم در برنامه بدون تعارف بخش خبری ۲۰:۳۰ به‌صورت تلویحی گفت که در شورای‌عالی هماهنگی تصمیمات خوبی برای مدیریت نقدینگی گرفته شده است.

از سوی دیگر محمدباقر قالیباف رئیس مجلس نیز روز پنج‌شنبه در یک گفت‌و‌گوی زنده تلویزیونی از طرح‌هایی سخن گفت و تاکید کرد: «خبرهای خوبی در حوزه سامان‌بخشی اقتصاد چه در حوزه بازار بورس، بازار ارز و چه در حوزه ریال و بازار پول، در راه است و مطمئن هستم که آینده خوبی را پیش‌رو داریم.»

پیشنهاد پیش‌فروش پته نفتی از کجا آمده است؟

انتشار یک ویدیو از حسین مرعشی، عضو ارشد حزب کارگزاران سازندگی، در دیدار با رییس جمهوری، شایعات درباره طرح فروش پته‌های نفتی را افزایش داد. ماجرا از این قرار بود که او در این نشست به روحانی پیشنهاد داد که دولت با ارائه پته‌ نفتی، به قیمت روز به مردم نفت بفروشد و به ازای آن سکه و دلارهای خانگی مردم را جمع‌آوری کند. تاریخ سررسید پته نیز ۳ ساله باشد. در واقع ۳ سال بعد به قیمت روز نفت در زمان سررسید، طلب خریداران پته، پرداخت شود. برخی رسانه‌ها اما گزارش داده‌اند که اگر چه مشخص نیست که جزییات این طرح، همان پیشنهاد مرعشی باشد یا تغییر کرده است، اما گویا کلیات آن مورد پذیرش سران سه قوه قرار گرفته است و پس از تایید رهبری، حسن روحانی آن را اعلام خواهد کرد.

از سوی دیگر دو رسانه رجانیوز و دنیای اقتصاد نیز تحیل خود را از وعده گشایش اقتصادی روحانی مربوط به همین طرح فروش نفت دانسته‌اند. رسانه اول می‌نویسد: «بنابر بررسی‌های رجانیوز طرح دولت مربوط به پیش فروش نفت به مردم خواهدبود. طبق این طرح فروش اوراق نفتی توسط دولت به مردم انجام می‌شود و در سررسید این اوراق که می‌تواند یک تا سه سال باشد این اوراق باطل شده و به قیمت آن با محاسبه روز قیمت دلار و همچنین نفت به حساب مردم واریز خواهد شد.» رسانه دوم نیز دیروز نوشته است که «بررسی‌های «دنیای‌اقتصاد» نشان می‌دهد به احتمال قوی «فروش اوراق مشارکت نفتی به‌صورت ریالی و با پایه دلاری» به‌عنوان طرحی قدیمی که قابلیت اجرای فوری دارد، می‌تواند به‌عنوان محور طرح گشایش اقتصادی دولت مطرح شود.» دیدار نیوز هم نوشته که «بر اساس شنیده‌ها گشایش اقتصادی مد نظر حسن روحانی، همان طرحی است که چندی پیش حسین مرعشی، سخنگوی حزب کارگزاران در دیدار تعدادی از فعالان سیاسی با روحانی به وی پیشنهاد داد.»

چالش‌های فروش نفت به مردم

بررسی‌ها نشان می‌دهد که ماجرای این ایده تنها محدود به پیشنهاد تازه سخن‌گوی حزب کارگزاران نیست. آبان ماه سال ۹۰ بود که وزیر وقت نفت دولت محمود احمدی نژاد از پیش فروش نفت خام به مردم از طریق اوراق سلف نفتی به عنوان یک روش نوین سرمایه گذاری خبر داد و گفت: «این شیوه سرمایه گذاری هم اکنون تصویب شده است و پیش بینی می شود در آذرماه اجرایی شود.» رستم قاسمی تصریح کرد: «پیش فروش نفت به مردم در قالب اوراق سلف نفتی، یکی از روش های نوین برای جذب سرمایه در صنعت نفت است که در دستور کار جدی وزارت نفت قرار دارد و پیش بینی می شود جاذبه زیادی برای مردم و متقاضیان داشته باشد.» او در تشریح این روش گفت: «شرکت ملی نفت ایران برای تامین مالی طرح های سرمایه گذاری خود اوراق سلف نفتی به سررسید ۴ ساله را به وسیله بانک عامل به صورت نقدی به متقاضیان می فروشد و وجوه خریداران را جمع آوری می کند.»

اگر چه این طرح حدود یک دهه قبل نیز مطرح شد و هیچ گاه به مرحله اجرا نرسید، اما اوضاع اقتصادی امروز تفاوت معناداری با آن روزها کرده است. واقعیت آن است که دولت در لایحه بودجه امسال، میزان فروش نفت را معادل یک میلیون بشکه با قیمت ۵۰ دلار در نظر گرفته است. دولت اصرار داشت که رقم فروش یک میلیون بشکه نفت و میعانات گازی در سال آینده قابل‌تحقق است و اگر هم کسری متوجه این بخش شود، قابل‌توجه نخواهد بود. اما به تازگی نوبخت، رییس سازمان برنامه و بودجه اعلام کرده است که در شرایط تحریم و رکود ناشی از کرونا، میزان صادرات نفت تقلیل‌یافته و درآمدهای نفتی پایین آمده است. فروش نفت در سال‌جاری کاهش چشم‌گیری یافته و فقط ۶ درصد از درآمد نفتی مورد انتظار ما تاکنون محقق شده است.

این آمار و ارقام اما نگرانی‌ها را از بابت طرح جدید افزایش داده است. پرسش ساده این است که دولت با وضعیت فعلی تحقق تنها ۶ درصدی درآمدهای نفتی و تحریم‌های بین المللی، چگونه می‌تواند برای اوراق پیش فروش چند ساله نفت به مردم، جذابیت ایجاد کند؟

دنیای اقتصاد در این باره می‌نویسد: «پیش‌فروش نفت خام در بورس نیازمند جلب اعتماد مردم و فعالان اقتصادی است. با این همه، با توجه به آنکه درآمدهای ارزی دولت در حال حاضر حداقلی است و چند روز پیش هم محمدباقر نوبخت گفت که تنها ۶ درصد درآمدهای نفتی دولت محقق شده، در نتیجه چشم‌انداز مناسبی برای فروش نفت خام ایران مشاهده نمی‌شود. ضمن آنکه به‌دلیل قطع رابطه شرکت‌های بزرگ با ایران و همچنین پایین ماندن سطح تکنولوژی‌ها در صنعت نفت، برآورد می‌شود که فروش نفت خام ایران حتی پس از رفع تحریم‌ها هم در سطح ۲ میلیون بشکه در روز باقی خواهد ماند و به این ترتیب، این موضوع دست دولت آینده را نیز بیش از پیش خواهد بست. همچنین از میزان اعتماد خریداران فعلی نیز می‌کاهد.»

دیدار نیوز نیز در یادداشتی درباره این طرح احتمالی نوشته « زمان سررسید این قرارداد آتی، هر زمانی که باشد (مثلا دو یا سه سال دیگر) این پرسش مطرح می‌شود که آیا بنا بر این است که در منازعه کنونی ایران و آمریکا تحولی رخ دهد و توافقی حاصل شود که در سال‌های آتی امکان فروش نفت ایران در بازارهای جهانی ممکن شود؟» نویسنده با پیش کشیدن چند پرسش می‌نوسد: «پیش خرید نفت توسط خریداران حتما باید به صورت ارزی باشد یا خریداران امکان خرید ریالی را نیز دارند؟ در زمان سررسید، تسویه به چه صورت انجام می‌شود؟ به صورت دلاری؟ آیا به خریداران به قیمت روز نفت، دلار پرداخت می‌شود؟ یا معادل ریالی آن پرداخت خواهد شد؟ اگر معادل ریالی قیمت نفت در تاریخ سررسید پرداخت می‌شود، قیمت دلار بر چه اساس محاسبه خواهد شد؟ نرخ بانک مرکزی یا قیمت بازار؟ تکلیف تحریم‌ها چه می‌شود؟ اگر در زمان سررسید، کشور همچنان در تحریم بود، طلب مردم چگونه پرداخت خواهد شد؟»

اما رجانیوز، رسانه اصول‌گرا، ظاهرا به این طرح، خوشبین‌تر است: «در صورت اجرای مناسب این طرح دولت می‌تواند هم مشکلات بودجه دولت را تا حدود زیادی حل کند و هم مردم را در یک معامله اقتصادی به سرمایه گذاری و کسب سود قابل قبول سوق دهد و بازاری جایگزین برای دلالی های سال‌های اخیر ایجاد کند» این رسانه درباره چالش جذابیت این اوراق نیز پیش‌بینی کرده است: «افزایش قیمت و فروش آتی نفت در سایه همکاری بیشتر با کشورهای جهان به خصوص چین و حفظ سرمایه مردم به قیمت دلار در سال‌های آینده می‌تواند جذابیت این طرح باشد. احتمالا دولت برای اطمینان دادن به مردم ضمانت اصل سرمایه گذاری و میزانی از سود را نیز برای مشتریان در نظر خواهد گرفت.»

مسعود خوانساری، رئیس اتاق بازرگانی تهران، نیز در پیامی درباره گشایش اقتصادی که رئیس جمهور وعده آن را داده است، نوشت: «فروش اوراق ارزی بر پایه نفت که معنایش همان پیش فروش نفت است، می تواند اقدامی سنجیده و گشایش اقتصادی برای جمع آوری نقدینگی باشد ولی راه علاج تورم نیست.»

پیش از این نیز، روزنامه اعتماد در ۸ تیر ماه سال جاری در یادداشتی نوشته بود: « حالا زمان آن است كه پته نفت را رو كنيد. بشكه‌هاي نفت را به مردم بدهيد و بگذاريد آن را در سبد دارايي‌شان بگذارند. نه در حرف، كه به‌صورت واقعي نفت را به مردم بدهيد.» این نوشته تاکید کرد «ديگر لازم به اثبات‌ نيست كه نقدينگي هم در بازار موج مي‌زند و اين موج هر بار به جايي مي‌خورد. پته‌هاي نفتي، مي‌تواند بخشي از اين نقدينگي راجذب كند و مردم را هم مالك واقعي نمايد. شركت ملي نفت هم بايد پشتوانه رسمي اين پته‌ها باشد.»

حالا در میان معرکه‌ای از آرا و نظرات درباره احتمال اجرایی شدن طرح پیش فروش نفت به مردم در قالب اوراق، باید منتظر ماند و دید که این طرح در صورت تصویب و اجرایی شدن، آیا با مسایل کلان‌تری همچون گشایش‌های بین الملیی و رفع تحریم گره خواهد خورد یا صرفا راهکاری کوتاه مدت برای نجات از شر کسری بودجه در سال پایانی عمر دولت است؟