جولانِ غولِ پسماند زیر پوست شهر...!

می گویند در کشور روزانه، حدود ۵۸ هزار تن پسماند تولید می شود؛ این بدان معنی است که ایرانی ها هر سه روز یک بار به انداره وزن برج میلاد پسماند تولید می کنند! حال اگر زاویه دید را محدودتر کنیم، به تهران می رسیم؛ به شهر دود و هیاهو که به عنوان شاخص ترین بستر تولید زباله در کشور، به طور متوسط روزانه حدود شش هزار و ۵۰۰ تن پسماند تولید می کند؛ حجمی معادل وزن ۳۸ هواپیمای بوئینگ ۷۴۷ (بدون بار و مسافر) که هزینه جمع آوری آن در سال، بیش از ۷۰۰ میلیارد تومان است.

شما بودجه شهر تهران را در نظر بگیرید؛ حدود ۱۸ هزار میلیارد تومان، عدد یکی از اولین اختلاس‌ها را هم دوباره یادآوری کنید؛ سه‌هزار میلیارد تومان و بعد به عدد حاصل از زباله‌های تهران در طول یک‌سال توجه کنید، بیش از دوهزار میلیارد تومان و به اذعان برخی مدیران شهری حتی بیش از سه‌هزار میلیارد تومان. این حجم وسیع گردش مالی آن هم از زباله علاوه‌ بر این که لفظ طلای کثیف را تصدیق می‌کند، تصدیق این مساله نیز هست که تا وقتی وضع موجود در جمع‌آوری زباله‌ها پابرجا باشد، تا وقتی سر هر کوچه و خیابانی یک یا چند مخزن بزرگ زباله وجود داشته باشد، این که خبری از زباله‌گردها نباشد، خیال خام است…

اما چرا شهرداری بخشی از زباله‌ها را از طریق مزایده و بخش دیگری را مناقصه‌ای به شرکت‌های پیمانکار واگذار می‌کند؟ آیا جای دفن استاندارد این حجم از زباله‌ وجود دارد؟ چرا کلانشهرنشین‌های ایران به‌ویژه تهران این حجم از زباله را تولید می‌کنند؟ برخی کشورهای پیشرفته با گران‌کردن خدمات جمع‌آوری زباله، فرهنگ تولید کم زباله را توسعه داده‌اند. ضمن آن که همه زباله‌ها، دورریختنی و به درد نخور نیستند. اگر مردم با این واژه آشنا بودند، مطالباتشان از شهرداری بیشتر می‌شد و بسیاری به سودهای میلیاردی نمی‌رسیدند! این سودها آن قدر زیاد است که برخی چهره شهر را قربانی زباله‌دزدی توسط معتادان و کارتن‌خواب‌های تحت سلطه خود می‌کنند.

زباله گردی؛ از دوران چرخ دستی تا وانت سواری!

پیش تر، دارندگان چرخ‌دستی‌هایی بودند که در مقابل دریافت نان خشک و بازیافتی‌ها، سبد یا سنگ نمک می‌دادند و مردم هم آن ها را به نام «نمکی» می‌شناختند. اواخر دهه هفتاد، شهرداری برای ساماندهی این بخش ، اعلام کرد که این افراد باید قانونمند شوند و تحت نظر شهرداری و با هیبت شرکت‌های پیمانکاری فعالیت کنند. همان‌هایی که «نمکی‌ها» را با چرخ‌دستی در مناطق مختلف پخش می‌کردند، شرکت زدند و به جای چرخ دستی به آنها وانت دادند. اما این بار به همان اندازه که سطحشان بالاتر رفته بود ماموریتشان هم متفاوت‌تر بود. هدف آن ها جمع‌آوری زباله‌های بازیافتی بود. قراردادهای شرکت‌های پیمانکار در قالب مزایده بسته می‌شد و شهرداری پول کمی‌ از شرکت‌ها دریافت می‌کرد. اما شهرداری به این بسنده نکرده و در ادامه، آموزش‌ شهروندان را هم جزئی از وظایف این پیمانکاران قرار داد. آموزش‌گرها تحصیلات مرتبط مانند لیسانس محیط زیست یا بهداشت محیط داشتند. آن ها باید خانه به خانه جمع‌آوری بازیافت را به مردم آموزش‌ می‌دادند و کدی را به آن ها ارائه می‌کردند. آن ها آموزش می‌دادند که هفته‌ای یک‌بار وانت‌بارهای شهرداری با آرم و پخش ملودی می‌آید و مردم باید زباله‌های خشک خود را تحویل آن ها بدهند و کیسه جدید بگیرند. شرکت‌ها، مدارس و … که زباله بیشتری داشتند در مقابل آن مواد شوینده یا پول می‌گرفتند. ابتدای شروع به کار این پیمانکاران، کسی خبر از درآمدهای آنچنانی‌شان نداشت. آن ها با تجارت زباله‌های خشک میلیاردر شدند. پیمانکاران زباله‌های خشک را به کارخانه‌ها می‌فروختند. این روش مواد اولیه ارزانی را به کارخانه‌ها می‌رساند. اما با گذشت زمان باز هم این دلالان بودند که بین پیمانکاران و کارخانه‌ها قرار گرفتند و مواد اولیه را چند برابر قیمت اصلی به آن ها ارائه کردند. در این میان برخی پیمانکاران که مهلت قراردادشان با شهرداری تمام شده بود، در لایه های پنهان به کار خود ادامه دادند، لایه هایی که به تدریج، آمار زباله گرد های تهران را به ۱۴ هزار نفر رساند که بیش از چهار هزار و ۷۰۰ نفر آنان کودکان هستند.

این را محمد حقانی عضو سابق شورای شهر می گوید. او در مصاحبه ای در تشریح نقش شهرداری ادامه می دهد:«وزارت کشور در سال ۹۰ به شهرداری اعلام کرده است که از این به بعد حق ندارید از مردم بابت پسماند پول بگیرید. پسماند باید هزینه‌های خودش را تامین کند در همین دوره قبل، ۶۰۰-۵۰۰ میلیارد تومان پول برای پسماند در نظر می‌گرفتند و درآمدش کمتر از ۱۰۰ میلیارد تومان بود، یعنی خودش را تامین نمی‌کرد. اما براساس قانون و مصوبه وزارت کشور نباید پولی برای پسماند هزینه می‌شد. اگر مدیریت و نظارت مصمم در شهرداری وجود داشته باشد شهرداری در فاز اول می‌تواند هزارمیلیارد تومان درآمد داشته باشد. پول و هزینه نیروهایی که به سازمان پسماند تحمیل شده است، تحت‌بهای خدمات شهری از مردم گرفته می‌شود.

«مسعود عابدی»، مشاور مدیر عامل و مدیر روابط عمومی سازمان پسماند کشور در مصاحبه با «فراز»، درباره ساماندهی پیمانکاران از سوی مدیریت پسماند می گوید:«آن چه در گام اول مورد بررسی و در دستور کار قرارگرفت، لغو قرارداد پیمانکارانی بود که از کودکان برای زباله گردی استفاده می کردند. هرچند در شبکه جمع آوری غیر مجاز پسماند در شهر تهران، این رویه هنوز دنبال می شود اما با کنترل پیمانکاران، رصد قرارداد ها و شیوه کارشان ، می توان این موضوع رو تا حدودی مدیریت کرد».

عابدی درباره رویکرد سازمان در مقابله با مخازن زباله که نقش گسترده ای در فربه تر شدن این مافیا دارد ادامه می دهد:« در تهران حدود۵۳ هزار مخزن جمع آوری زباله وجود دارد. طبیعتا امکان کنترل تمام این مخازن وجود ندارد یا دست کم یک پروسه زمان بر است و نیاز به برنامه های مدون و دراز مدت دارد. تنها راه جلوگیری از ورود به مخازن و زباله گردی این است که مردم، موضوع طرح کاهش پسماند و تفکیک از مبدا را جدی بگیرند و پسماند های خشک را به غرفه های قانونی مربوط به شهرداری یا مدیریت پسماند تحویل دهند».

او اضافه می کند:« تا زمانی که در مخازن، پسماند های ارزشمند و قابل تبدیل وجود داشته باشد، مقوله زباله گردی، سواستفاده از کودکان و اتباع نیز وجود دارد. چون مخازن تقریبا اصلی ترین شریان حیاتی این به اصطلاح مافیا هستند».

با این حال طرحی که عابدی از آن می گوید ، ممکن است پدیده زباله دزدی را دوباره قوت بخشد. احتمالا بیشتر به این دلیل که ساعت دقیق جمع آوری زباله ها و کیوسک های مربوطه اعلام شده و قبل از آن به راحتی می توان مخازن را تخلیه کرد. رویه که اواسط دهه هشتاد و با اعلام ساعت ۹ شب برای بیرون گذاشتن زباله ها باب شده بود…!