طلای سبز ایران در وضعیت قرمز!

سال‌هاست که پسته، در کنار کالاهایی چون فرش و زعفران با پسوند ایرانی گره خورده و این گونه اعتبارش را به بازارهای جهان معرفی کرده است. این محصول که حالا 90 درصد تولیدات آن برای صادارات مصرف می‌شود از ابتدای دهه هفتاد به یکباره رو به فزونی رفت و بر اساس آخرین آمارهای گمرک که دو سال قبل منتشر شده، سال 93 با بیش از 1600 میلیون دلار رکوردار میزان صادرات پسته در طول سه دهه گذشته بوده است. پیش از آن این رکورد در سال 86 با صادرات بیش از 1200 میلیون دلار شکسته شده بود. با وجود آن که آمار دقیق دیگری در دو سال اخیر منتشر نشده، اما برخی گزارش‌ها حاکی از وضعیت نامناسب صادرات این کالاست.

«حسین جلالی» نماینده رفسنجان به تازگی در این مورد گفته: «یکی، دو سال پسته آن طور که باید صادر نشده و اگر این محصول صادر نشود کشور رقیب منتفع می شود و بازار ایران را می گیرد. اگر امسال در بازار جهانی حضور نداشته باشیم بازارهای جهانی را که طی این سال ها در دست ما بودند را از دست خواهیم داد».

این نگرانی‌ها در جایی اوج می‌گیرد که ایران پس از آن که جایگاه اول خود را در سال 2011 به امریکا واگذار کرد، حالا پای اسپانیا نیز به عنوان رقیب دیگری در اروپا به این عرصه باز شده است. در اسپانیا در حال حاضر حدود ۵۰ هزار هکتار پسته وجود دارد و پیش‌بینی‌ می‌شود تا ۱۵ سال آینده ۳۰۰ هزار هکتار دیگر از اراضی این کشور به زیر کشت پسته رود. به گفته کارشناسان اکنون اسپانیا در تولید پسته رقیب دیگری در اروپا ندارد.

موانع داخلی از مشکلات ارزی تا عدم حمایت کافی از تولیدکننده

در کاهش صادرات پسته طبق معمول انگشت اتهام روانه دولت می‌شود. صادرکنندگان بارها دولت را به سنگ‌اندازی در این مسیر محکوم کرده‌اند. یکی از این موانع سیاست‌ اخیر بانک مرکزی دولت مبنی بر الزام برگشت ارز صادارتی به کشور است. صادرکنندگان پسته به دلیل این تصمیم دیگر تمایلی به صادرات ندارند. همین عامل حالا سبب شده که به گفته یکی از اعضای هیئت رییسه اتاق بازرگانی، صنایع و معادن و کشاورزی استان کرمان قاچاق این محصول به طرق مختلف افزایش و رواج پیدا کند و عده‌ای از افراد سودجو با اجاره کارت‌های بازرگانی به عنوان صادرکننده، اقدام به قاچاق پسته از مبادی مختلف همچون بازارچه های مرزی می‌کنند.

اعمال این سیاست ارزی برای صادرکنندگان پسته در حالی است که یارانه پنهان آن در مقایسه با محصولاتی مانند فولاد، مس و محصولات پتروشیمی که عمدتا سهم زیادی از یارانه پنهان دارند، بسیار کم است. این خلاء را می‌توان با ایجاد تفکیکی در بازگرداندن ارز حاصل از صادرات این دو نوع محصول جبران کرد. راه حلی که به رغم تلاش‌های بسیار هنوز بی‌نتیجه مانده است.

اما مانع قدیمی‌تر دیگری نیز در این مسیر وجود دارد و آن عدم حمایت کافی دولت از تولیدکنندگان پسته است. عاملی که موجب شده بسیاری از تولیدکنندگان کرمانی باغ‌های پسته خود را رها کنند. اخذ مالیات سنگین و عدم دریافت یارانه دو شکایتی است که تولیدکنندگان پسته همواره از دولت داشته‌اند. چرا که به گفته آنان بخش عمده سود حاصل از تولید پسته به جیب دلالان می‌رود. دلالانی که بر اساس آمارها تعدادشان از 4 هزار نفر پس از انقلاب به 4 میلیون‌ نفر رسیده است. اما از همه این‌ها اگر بگذریم، بلای خشکسالی خطر دیگری است که در کمین باغ‌های پسته و تولیدکنندگان آن قرار دارد. کرمان یکی از قطب‌های اصلی تولید این کالاست که سال‌هاست با کمبود آب و خشکسالی مواجه شده است. بر اساس آخرین آمارها سالانه 10 درصد باغ‌های پسته کرمان خشک می‌شود.

هر چند که در چند سال اخیر مقدار بارش‌ها مناسب بوده ، اما در این شرایط این سوال مطرح می‌شود که چرا باغات پسته کرمان از خشکسالی رنج می‌برند؟ رئیس اتحادیه پسته کرمان در این باره گفته است: «باید توجه داشت که خشکسالی کرمانی نتیجه کمبود بارش در حدود ۱۵ سال گذشته است. به اعتقاد کارشناسان و متخصصان یک یا دو سال بارش خوب، کافی نیست؛ به چند سال بارش مستمر نیاز است تا خشکسالی‌ ۱۵ ساله جبران شود. از طرف دیگر حفر چاه‌های غیرمجاز باعث تخلیه آب‌های زیرزمینی شده است. سطح آب پایین رفته است. البته وضعیت همه شهرها و مناطق مثل هم نیست، شهرهایی مثل سیرجان وضعیت بهتری دارند اما وضعیت ذخیره آب در شهرهایی مثل رفسنجان و کویرات، بحرانی‌تر است. با خشک شدن چاه‌ها، بسیاری از خانوارها باغ خود را رها کرده‌اند».

تجارت سنتی مشکل اصلی عرضه محصول پسته ایران در بازارهای جهانی

باید گفت که صادرات و واردات پسته با اینکه تغییرات زیادی را پشت سر گذاشته اما در طول دهه‌ها همچنان از نظر شاکله کلی دست‌نخورده باقی مانده است. ایران در سازمان تجارت جهانی عضویت ندارد و صادرات پسته به کشورهای مختلف جهان به‌صورت فله‌ای صورت می‌گیرد و کشورهای دیگر با نام و برند خود محصولات را با ارزش افزوده به دیگر نقاط جهان صادر می‌کنند. عضو نبودن ایران در سازمان تجارت جهانی و همچنین افزایش تولید پسته در امریکا‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌ از عمده دلایل افت رتبه ایران در صادرات پسته به نقاط مختلف جهان بوده است. همین باعث شده صادرات پسته به کشورهای مختلف جهان به‌صورت فله‌ای صورت ‌گیرد. حال آن که کشورهای دیگر با نام و برند خود محصولات را با ارزش افزوده به دیگر نقاط جهان صادر می‌کنند. مشکل برندسازی در کنار نبود استانداردهای لازم در صنعت پسته، مسئله را دشوارتر کرده است. صادرات پسته ایران به‌صورت فله‌ای انجام می‌شود و استانداردهایی که نشان دهد محصولات هریک از تجار چه ویژگی‌هایی دارند وجود ندارد. بنابراین تجار ایرانی در بازارهای بین‌المللی برای ارائه و معرفی محصولاتشان باید زمان بسیار بیشتری صرف کنند و معمولا در این کار از دیگر کشورهایی که با تعریف استاندارد می‌توانند پسته خود را سریع‌تر معرفی و بازاریابی کنند، عقب می‌مانند. با تداوم شرایطی که برای «پسته» مانند دیگر برگه برنده‌های ایرانی به وجود آمده، شکست در صادرات غیرنفتی نیز آینده‌ای محتوم خواهد بود. صادراتی که قرار بود با اعمال تحریم‌های نفتی امریکا جایگزین آن شود.