کرونا و اشتغال؛ از کابوس نابودی تا رویای بهبودی!

یک سال پیش، در یکی از محلات کرج، در یک زیرزمین استیجاری، یک کارگاه پرورش قارچ راه انداخت؛ کارگاهی که در آن غیر از خودش، ۵ زنِ سرپرست خانوار دیگر مشغول هستند. «وقتی این کار را شروع کردم، قصدم این بود که محتاج کسی نباشم و خودم گلیم خودم را از آب بیرون بکشم. کار خیلی خوب پیش می‌رفت؛ با اینکه ما ساکن تهرانیم و کارگاه کرج بود، باز هم راضی بودیم. بعد از شیوع کرونا کار سخت‌تر شد. فروش پایین آمد. از طرفی صاحب ملک که خودش بازنشسته ارتش بود و در خط فرودگاه رانندگی می‌کرد، گرفتار شد. یعنی گفتند فعلا نیایید تا ببینیم چه می‌شود! پدر بیامرز مستقیم آمد سراغ ما و گفت باید ۲۰ میلیون بگذارید روی پول پیش کارگاه؛ از آن طرف، از ابتدای سال قبل هزینه کمپوس و باقی هزینه‌های تولید بالا رفت. دیگر مجبور شدیم کار را زمین بگذاریم؛ از ۶ ماه پیش که آن مِلک را تحویل دادیم، کلی گشتیم؛ اما متاسفانه با بودجه‌ای که ما داریم هیچ‌جا را نتوانستیم پیدا کنیم». این قصه کتایون است؛ خودش می‌گوید خاله کتی صدایش کنم. می‌گوید بعد از اینکه کارگاه را از دست داده‌، در یکی از اتاق‌های منزلش بساط پرورش قارچ راه انداخته است. به قول خودش «کاچی به از هیچی»! او می‌گوید، درآمد ماهیانه‌اش از خانه، نصف کارگاه است با این حال باز هم راضی است که برچسب بیکار رویش نخورده است!

کرونا و انقلابی تازه در مشاغل

«علی‌اوسط هاشمی»، معاون وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی می‌گوید «کرونا بیش از یک میلیون شغل را در ایران از بین بُرده است». بررسی‌ها نشان می‌دهد بیشتر این شغل‌ها به‌طور مستقیم یا غیر مستقیم با مراکز تولید و توزیع غذاهای آماده اعم از رستوران‌ها و تالارهای پذیرایی، مراکز مربوط به گردشگری شامل هتل‌ها و مراکز بوم‌گردی، مراکز تفریحی، حمل‌ونقل عمومی مسافر برون شهری اعم از هوایی، جاده‌ای، ریلی و دریایی و حمل‌ونقل عمومی مسافر درون شهری، تولید و توزیع پوشاک، کیف و کفش، باشگاه‌ها و مجتمع‌های ورزشی و تفریحی، مجتمع‌های فرهنگی، آموزشی و هنری مرتبط بوده‌اند.

زیان ۲۶ هزار میلیارد تومانی اصناف در هر ماه

«هوشیار فقیهی»، معاون اقتصادی و برنامه‌ریزی اتاق اصناف ایران درباره زیان وارده به اصناف گفته واحدهای صنفی ماهانه بیش از ۲۶ هزار میلیارد تومان متضرر شدند.

«خسرو ابراهیمی‌نیا»، رییس اتحادیه تالارهای پذیرایی و سالن مجالس از ورشکستگی ۱۰۰ درصدی این صنف خبر داده و گفته: «عده‌ای از سالن‌داران برای ادامه حیات به رستوران گردانی روی آورده‌اند».

همچنین صنعت گردشگری که می‌تواند بار بخشی از اقتصاد کشور و استان‌های مختلف را کاهش دهد با مشکل بزرگی مواجه شده است، زیرا به‌دلیل محدودیت و پیشگیری از شیوع هر چه بیشتر کرونا، سفر در کشور به حداقل رسیده که ضربه اقتصادی سختی برای صنعت هتل‌داری محسوب می‌شود. طبق آخرین آمار این صنعت ۱۴٣٨ میلیارد تومان خسارت دیده است.

بر اساس اعلام جامعه هتل‌داران تا پایان پاییز، این بخش ۱۲ هزار میلیارد تومان خسارت دیده‌اند. ۳۰ درصد اماکن اقامتی تعطیل شده‌اند. سایر اماکن اقامتی با اعمال تخفیف‌های ۷۰ درصدی به فعالیت خود ادامه دادند.

همچنین به دلیل آنلاین شدن مدارس و کاهش حضور دانش آموزان، خرید لوازم التحریر نیز ۷۰ درصد کاهش داشته است. خانواده‌ها و دانش‌آموزان رغبتی به خرید ندارند و با وسایلی که از سال‌های گذشته در منازل باقی مانده، سال تحصیلی را پشت سر خواهند گذاشت. این شرایط به بازار نوشت افزار آسیب رسانده است.

در این میان مشاغل غیررسمی که تحت پوشش بیمه و قانون کار نیستند نیز با شدیدترین آسیب‌ها مواجه شدند. چرا که از حداقل حمایت‌های دولتی برخوردار نبودند. البته نباید فراموش کرد که در کنار کاهش تقاضا در برخی مشاغل، ویروس کرونا زمینه رشد بخشی دیگر از کسب و کارها از جمله فروش اینترنتی را فراهم کرد و آمارها، بیش از ۴۰۰ درصد رشد (معادل بیش از ۲۱ هزار میلیارد تومان) در تراکنش‌های اینترنتی را نشان می‌دهد.

سرویس‌های مدارس؛ در مسیر فراموشی

اخیرا مدیرکل انجمن اولیا و مربیان وزارت آموزش ‌و پرورش به استناد مفاد تیپ قراردادی که برای پیمان‌کارن سرویس و مدارس در سال ۹۳ تنظیم و ابلاغ‌شده اظهار کرده که در روزهای تعطیل اضطراری هزینه‌ای به رانندگان تعلق نمی‌گیرد. همین یک سطر کافی است تا به عمق بحران این شغل پی ببریم. با تعطیلی اجباری مدارس، سرویس‌ها علنا بیکار شده‌اند. این شرایط در حالی پیش آمده که آن‌ها حتی درآمدی از راه مسافرکشی نیز نمی‌توانند داشته باشند زیرا از یک سو به علت کاهش ترددهای مردم و از سویی نگرانی بابت آلودگی خودروهای عمومی، میزان مسافر هم کم شده است.

ماهی گرفتن از آب گل آلود کرونا

با شیوع بیماری کرونا و اعمال قرنطینه و محدودیت‌های تردد، مردم به ناچار مجبور شدند الگوی زندگی و چگونگی خرید و مصرف خود را تغییر دهند. این تغییر موجب رونق برخی کسب‌وکارهای اینترنتی شد. با توجه به اینکه در این دوران مردم بیشتر تمایل دارند که کالاهای اساسی مورد نیاز خود را در درب منزل تحویل بگیرند و حتی‌المقدور از خانه‌های خود خارج نشوند، در نتیجه فروشگاه‌های اینترنتی و شرکت‌هایی که در کار ارسال کالا درب منزل فعال هستند، بیشترین سود را از شرایط فعلی می‌برند و حتی با درج آگهی اقدام به جذب نیروی انسانی در این زمینه کرده‌اند.

روابط عمومی یکی از فروشگاه‌های اینترنتی به تازگی اعلام کرده که ظرفیت ارسال سفارش‌های این فروشگاه ۲۰ الی ۳۰ درصد افزایش یافته و روزانه ۳۰۰ هزار کالا برای مشتریان ارسال شده است.

باشگاه‌های خانگی

فروش تجهیزات ورزشی و بدنسازی در دوران قرنطینه در سراسر دنیا افزایش یافت. بسیاری به انجام تمرین‌های روزانه در خانه روی آوردند و مربی‌های ورزش نیز به جای آموزش در باشگاه‌ها به آموزش آنلاین یا خانگی پرداختند. «محدثه» مربی ورزش است و در ساری زندگی می‌کند. او می‌گوید همزمان با افزایش موارد ابتلا به کرونا در ساری، تعداد شاگردانی که تمایل دارند در خانه و خصوصی با او تمرین کنند زیاد شده است.

محدثه در توضیح این مساله به «فراز» می‌گوید: «آن‌ها می‌ترسند در باشگاه و در محیط بسته و در میان جمعیت زیاد حضور داشته باشند. برای همین ترجیح می‌دهند در خانه تمرین کنند. من چند ماهی می‌شود که با ماسک و دستکش به خانه شاگردانم می‌روم و با وسایل ساده و محدود مثل دمبل و کش با آن‌ها تمرین می‌کنم». البته محدثه از هزینه دریافتی خود از این مربی‌گری خصوصی چیزی نمی‌گوید اما ادعا می‌کند که میانگین قیمت اینکار برای هر فرد ٣ میلیون تومان است.

آرایشگرهای سرخانه

آرایشگاه‌ها، جزو اولین مکان‌هایی بودند که چه در دوران محدودیت و چه بعد از آن بیشترین مشتری‌ها را از دست دادند. احتمالا همین مسئله سبب شد که تعداد زیادی آگهی خدمات آرایش و زیبایی در خانه منتشر شود. این آگهی‌دهندگان به ویژه در سایت‌هایی مانند دیوار و شیپور، به افراد اطمینان می‌دهند که همه کارها، با رعایت پروتکل‌های بهداشتی و استفاده از وسایلی چون ماسک، دستکش، پیش‌بند و موپران یکبار مصرف، انجام می‌شود. همچنین اگر کسی مشتری ثابت آن‌ها شود، می‌تواند با هزینه خود، وسایل اختصاصی داشته باشد. مهناز یکی از همین افراد است. او که در یک آرایشگاه زنانه در مرکز شهر کار می‌کرد، حال از طریق تبلیغ در اینستاگرام و دیوار، مشتری‌هایی از شمال تهران پیدا می‌کند و به منزل آن‌ها می‌رود. او در توضیح این روند به «فراز» می‌گوید: «مشکل اینجا بود که حتی وقتی اعلام کردند آرایشگاه‌ها اجازه کار دارند، مردم باز هم می‌ترسیدند و نمی‌آمدند. از طرف دیگر، تقریبا هر فرد در خانواده‌اش کسی را دارد که از اصلاح کردن سر در بیاورد. قیچی، موچین، رنگ و … را تهیه می‌کنند و در خانه کارهایشان را انجام می‌دهند. اصلا همین باعث شد به خودم بگویم چرا آن فرد من نباشم؟!»

او ادامه می‌دهد: «اول مشتری‌ها را به واسطه دوستانم پیدا می‌کردم اما ترجیح دادم این کار را جدی‌تر بگیرم و تبلیغ کنم. چون ماهی ۱ میلیون و ۵۰۰ اجاره خانه می‌دهم و این شوخی نیست».

مهناز می‌گوید مشتری‌های به اصطلاح بالاشهری خوب پول می‌دهند و اکثرا سر هزینه چانه نمی‌زنند. همچنین کرایه رفت و برگشت را هم به او می‌دهند. او می‌گوید اوایل درآمدش کمتر از آرایشگاه بود چون می‌بایست رنگ مو، مواد کراتین و دیگر وسایل مورد نیاز کاری را از برندهای اصل و غیرایرانی خریداری می‌کرد که ماهانه ۵ میلیون هزینه‌اش بود. اما حالا دو تا ۴ میلیون بیش از درآمد قبلیش در می‌آورد!

مهناز می‌گوید آرایشگران چیزی به‌عنوان بیمه آرایشگری ندارند. آن‌ها فقط می‌توانند بیمه آزاد انجام دهند و به‌خاطر هزینه بالای این نوع بیمه هم اغلب نداشتن بیمه را ترجیح می‌دهند. در حالی که آرایشگری جزو مشاغل سخت است و اکثر آرایشگران دچار آرتروز گردن، دست، دیسک کمر و مشکلات این چنینی می‌شوند.

قرنطینه و خانه‌هایی که محل کار می‌شوند

جدا از مواردی که به آن اشاره کردیم کرونا و قرنطینه اجباری فرصت‌های شغلی دیگری نیز برای برخی ایجاد کرد؛ آن هم در خانه. از پرورش پرنده‌های زینتی، ماهیان زینتی و گیاه‌های آپارتمانی گرفته تا طراحی و تولید زیورآلات، ترجمه و ویراستاری، تولید مواد خوراکی خانگی و تولید پاکت و جعبه‌های کادو دست‌ساز. مواردی که تنها با یک پیج اینستاگرام و کمی تبلیغ به درآمد رسیدند. در این میان به‌دلیل ارتباط مستقیم استفاده از اینترنت با درآمدزایی، طراحی، مدیریت و پشتیبانی وب‌گاه، برنامه‌نویسی و طراحی اپلیکیشن، تولید پادکست، تبلیغ‌نویسی، ساخت تیزر و موشن‌گرافی و بازاریابی تلفنی و اینترنتی هم برای بسیاری فرصت شغلی شد.

اگر کرونا نبود، این شغل‌ها هم نبودند!

علاوه‌بر رونق کسب‌وکارهای اینترنتی و خانگی، بازار تولید اقلام مقابله با کرونا نیز در این ایام سکه شده و بسیاری از بنگاه‌های تولیدی اقدام به تولید مواد ضدعفونی کننده همچون الکل و ژل دست کردند. همچنین برخی از کارگاه‌های تولید پوشاک که در این ایام دچار رکود بودند، تغییر رویه دادند و اقدام به تولید ماسک، گان و لباس‌های یک‌سره مخصوص پزشکان کردند.

براساس آخرین آمارها از اسفندماه سال گذشته تا ابتدای زمستان جاری، یک میلیون و ۵۳ هزار و ۳۱۲ عدد لباس یک‌سره توسط ۱۹ شرکت، ۸۵۲ هزار و ۱۶ عدد شیلد صورت پزشکی توسط دو شرکت، ۳۰ میلیون و ۱۳۶ هزار و ۶۸۴ لیتر الکل (اتانول) طبی توسط ۳۳ شرکت، یک میلیون و ۷۵ هزار و ۳۷۳ کیلوگرم ضدعفونی کننده اشیا (به جز آب ژاول) توسط ۲۵ شرکت و ۱۹ میلیون و ۶۵۴ هزار و ۸۴۱ کیلوگرم ژل و محلول ضدعفونی کننده دست توسط ۱۷۷ شرکت تولید شد.

همچنین چهار واحد تولیدی، ۶ میلیون و ۶۴۷ هزار و ۹۰۰ جفت دستکش جراحی، چهار واحد تعداد ۳۸۱ میلیون و ۸۹۹ هزار و ۷۰۵ عدد دستکش معاینه تولید کردند؛ ۱۵۴ میلیون و ۶۸۸ هزار و ۸۹۱ عدد دستکش یک بار مصرف پلاستیکی نیز توسط ۱۲ واحد دیگر تولید شد.

حال باید دید پس از شروع واکسیناسیون کرونا در کشور، سرنوشت مشاغلی که هنوز در کابوس نابودی‌اند و آن‌ها که رویای بهبودی در سر دارند چه می‌شود. آن‌چه مسلم است اینکه کرونا برای همیشه بخش‌هایی از زندگی و سبک تفکر را متحول کرده است. مثلا چه کسی می‌تواند تضمین کند که با رفتن کرونا، شیوه‌هایی چون اکران آنلاین فیلم یا آموزش آنلاین در هر حوزه‌ای نیز به پایان می‌رسد؟ به‌نظر می‌رسد حتی اگر در خوش‌بینانه‌ترین حالت ممکن، سایه کرونا از جهان کم شود، تا سال‌ها با یادگاری‌های آن زندگی خواهیم کرد.