«ملی‌گرایی» و خانواده؛ دلیل ماندن

در سال‌های اخیر یکی از مسایلی که در حوزه اجتماعی ایران باعث نگرانی بسیاری شده «مهاجرت گروهی جوانان» به کشورهای اروپایی و آمریکایی است. در هفته‌های اخیر هم افزایش جست‌وجوی کلمه «مهاجرت» در فضای مجازی به موضوعی بحث برانگیز تبدیل شده است ولی اگر به این سوی ماجرا نگاه کنیم می‌بینیم هنوز بسیاری از افراد فرهیخته و متخصص ماندن در ایران را با همه مشکلات و چالش‌های سیاسی، اقتصادی، محیط زیستی و ... به مهاجرت ترجیح می‌دهند.

با افزایش ارتباط شهروندان داخل کشور با دوستان و اقوامی که کشور دیگری را برای مهاجرت انتخاب کرده‌اند، مشکلات آن سوی آب‌ها را بیشتر نمایان شده است که همین موضوع باعث می‌شود بسیاری که قصد خروج از کشور را دارند از رفتن منصرف شوند. تنهایی، غربت، شهروند درجه دوم، حقوق پایین پناهندگی، وضعیت نامناسب اردوگاه‌های مهاجرها، مسیر پر خطر و ... از جمله چالش‌هایی است که افرادی که قصد مهاجرت دارند باید بیشتر در موردش مطالعه کنند.

یکی از استادان جامعه شناسی دانشگاه علامه طباطبایی معتقد است وابستگی به خانواده، گرایش‌های ملی‌گرایانه، تعصب، امیدواری به آینده، مبارزه برای ساختن ایرانی بهتر و ... را در کنار وابستگی‌هایی که افراد به زادگاه خود دارند را از جمله دلایلی می‌داند که بسیاری را از مهاجرت به کشورهای دیگر باز می‌دارد.

امیرمحمود حریرچی، جامعه شناس و عضو هیات علمی دانشگاه علامه طباطبایی با اشاره به‌دلایلی که ایرانی‌ها را از مهاجرت به کشورهای توسعه یافته باز می‌دارد، به خبرنگار فراز می‌گوید: «مهاجرت از کشورهای در حال توسعه به مقصد کشورهای توسعه یافته در سال‌های اخیر به دلایل مختلف مانند بحران‌های اقتصادی و بیماری‌های ویروسی وارد فاز جدیدی شده است. اگر مروری بر تجربه آنهایی که مهاجرت کرده‌اند بیندازیم می‌بینیم آنهایی که رفته‌اند اگر راهی داشته باشند به سرزمین خود باز می‌گردند و هرگز نمی‌توانند کشور خود را فراموش کنند. ورود هر شهروند مهاجر به جامعه جدید می‌تواند اختلالات روانی بسیاری را همراه داشته باشد.»

او در همین مورد ادامه می‌دهد: «افزایش سن یکی از دلایلی است که بسیاری را از تغییر مکان زندگی منصرف می‌کند و با کمی دوراندیشی به این نتیجه می‌رسند که ماندن در داخل کشور سود بیشتری دارد چون قالب کشورهای مهاجرپذیر نیروهای کار جوان را جذب می‌کنند و اگر فرد تخصص لازم را نداشته باشد طبیعتا در بازار کار کشور مقصد جایی نخواهد داشت و باید با حقوق ناچیز پناهندگی زندگی خود را طی کند. عامل دیگری که در این طیف سنی از مهاجرت جلوگیری می‌کند نداشتن توان مالی برای سرمایه‌گذاری به شرط اقامت است در ثانی عدم موقعیت مطلوب و با اطمینان برای سرمایه‌گذاری از جمله نگرانی‌های موجود است.»

این استاد جامعه شناسی با اشاره به نسل جوانی که قصد مهاجرت ندارند اضافه می‌کند: «بسیاری در سنین جوانی (حد فاصل ۲۰ تا ۲۵ سال) از روی هیجان و به بهانه‌هایی مانند ادامه تحصیل و زندگی بهتر تصمیم به مهاجرت به کشور دیگری را می‌گیرند. در اینجا بسیاری از خانواده‌ها با حمایت‌هایی که از آنها انجام می‌دهند و مراقبت‌هایی که صورت می‌دهند آنها را از مهاجرت منصرف می‌کنند و با تلاش اینکه خود را از دیدگاه‌های سیاسی جدا کنند در ایران می‌مانند و با امیدواری به آینده نگاه می‌کنند. در اینجا به این موضوع هم باید اشاره کنیم که دولت‌ها در ایران متاسفانه توجهی به جو روانی کشور ندارند و در این خصوص تنها «خانواده‌ها» هستند که در تلاش برای حفظ نفرات خود هستند.»

حریرچی با اشاره به وضعیت کنونی کشورهای اروپایی و آمریکایی که اغلب مهاجرپذیر هستند ادامه می‌دهد: «اگر از تبلیغات شبکه‌های خارجی فاصله بگیریم و به گزارشات میدانی توجه کنیم می‌بینیم که مهاجران در خارج از کشور زندگی‌های به مراتب سخت‌تری را تجربه می‌کنند به خصوص در سال‌های ابتدایی مهاجرت که در اردوگاه‌های پناهندگای باید سپری کنند. در بسیاری از گزارشات تصویری می‌توانیم شرایط تاسف‌بار اردوگاه‌ها را ببینیم که در شرایط کرونا مهاجران چگونه باید زندگی کنند. به‌نظر می‌آید که در شرایط اپیدمی کویید-۱۹ مهاجرت کاهش چشمگیری داشته است و نیازی نیست به آمارهایی که شبکه‌های خارجی با اهداف سیاسی بر روی آن تاکید می‌کنند توجهی داشته باشیم.»

این آسیب‌شناس اجتماعی با تاکید بر اهمیت دادن حاکمیت به اشتغال و آینده جوانان اضافه می‌کند: «آن چیزی که باید مورد توجه قرار بگیرد سلامت جامعه است که رکن اصل آن هم اقتصاد محسوب می‌شود. با ایجاد اشتغال و بهبود وضعیت اقتصادی می‌توانیم ماجرت جوانان  شهروندان را به دست فراموشی بسپاریم. توجه داشته باشید که انسجام جامعه ایران در قرن‌های گذشته به عنوان یکی از اصلی‌ترین خصوصیت‌های مردم این سرزمین بوده است. در اعتراضات کنونی ایران دیدیم که همه شهروندان به هر نوعی که توانستند از مردم خوزستان حمایت کردند این نشان دهنده آن است که پروژه «پان» و «تجزیه‌طلبی» در ایران شکست خورده است و اگر شهروندان اعتراضی هم داشته باشند تحت هر شرایطی در کنار هم ایستاده‌اند. باید به این انسجام و وحدت بیش از پیش پرداخته شود تا از مهاجرت جوانان جلوگیری شود.»

او با تاکید بر شکاف طبقاتی به وجود آمده در کشور می‌گوید: «نمی‌توان گفت آنهایی که مهاجرت می‌کنند تعصب ایرانی ندارند، زیرا در هرکجای جهان باشند تحولات داخل کشور را به اندازه ما و شما دنبال می‌کنند ولی عواملی مانند شکاف طبقاتی و عدم توجه به تخصص فرد یکی از اصلی‌ترین دلایل مهاجرت است که شاید از نظر مالی به نفع فرد باشد ولی از نظر روانی وضعیت مطلوبی را تجربه نمی‌کنند. باید به این نکته هم در برابر تبلیغات شبکه‌های خارجی اشاره کنم که جامعه ایران بدون اتکا به دولت‌ها و سیستم‌های آموزشی در حال بازیابی فرهنگ و ارزش‌های خودشان هستند و حالا می‌بینیم که جوانان بیش از گذشته به حافظ، سعدی، مولانا و ... توجه می‌کنند. استخراج فرهنگ ایرانی از مهاجرت گروهی جلوگیری می‌کند و انسجام جامعه را افزایش خواهد داد.»