تناقض افزایش نرخ ارز و کاهش صادرات غیرنفتی

«عبدالناصر همتی» رییس کل بانک مرکزی در جدیدترین پست اینستاگرامی خود نوشت: «تا به امروز که نفت، کمتر از یک سوم صادرات را تشکیل می‌دهد، به هر دلیل دولت نتوانسته است بودجه خود را از نفت جدا کند. تلاش بانک مرکزی بر رونق صادرات غیر نفتی، ورود ارز آن به چرخه اقتصاد کشور، کمک به تسهیل واردات کالاهای ضروری و سرمایه‌ای و ایجاد ثبات و آرامش در اقتصاد است.» یک مقایسه ۹ ساله نشان می‌دهد که در شش ماهه اول سال ۱۳۸۹، و با دلار هزار تومانی، صادرات غیرنفتی اقتصاد ایران در حدود ۱۲ میلیارد دلار بوده است؛ در حالی که با افزایش بیش از ۱۰ برابری قیمت دلار تا سال ۱۳۹۸، صادرات غیرنفتی کمتر از دو برابر افزایش یافته است. در این گزارش به بررسی دلایل این امر پرداخته می‌شود.

***

شواهد آماری

به گزارش «فراز» به نقل از سامانه گمرک ایران، صادرات غیرنفتی طی نیمه اول سال جاری معادل ۲۰ میلیارد و ۹۰۰ میلیون دلار بوده است که در مقایسه با صادرات ۲۳ میلیارد و ۴۰۰ میلیون دلاری مدت مشابه سال قبل، کاهش ۱۰.۵ درصدی نشان می‌دهد.

بر این اساس، «چین» با رقم ۴ میلیارد و ۴۳۵ میلیون دلار (معادل ۲۵ درصد از کل صادرات غیرنفتی)، همچنان بزرگ‌ترین شریک صادراتی ایران است. بعد از چین، عراق با 3 میلیارد و 907 میلیون دلار (حدود ۲۲ درصد از کل صادرات) دومین شریک صادراتی ایران است و افغانستان و امارات متحده عربی در مکان‌های بعدی قرار دارند.

صادرات نه چندان غیرنفتی

«عبدالناصر همتی» در حالی از رونق صادرات غیرنفتی سخن می‌گوید که صادرات غیرنفتی طی شش ماهه اول سال جاری عملکرد چندان موفقی نداشته و ارزش دلاری آن نسبت به دوره مشابه سال گذشته با کاهش ۱۰ درصدی مواجه شده است. در این خصوص «مهدی تقوی» اقتصاددان و استاد بازنشسته دانشکده اقتصاد دانشگاه علامه طباطبایی به «فراز» می‌گوید: «اگر چه صادرات غیرنفتی برای متنوع‌سازی اقتصاد کشور ضروری است اما باید توجه داشت که در حال حاضر بخش عمده صادرات غیرنفتی کشور نیز مربوط به محصولات پتروشیمی و فرآورده‌های نفتی است که بدون تولید نفت عملا مختل خواهند شد.»

تقوی می‌افزاید: «اقلام عمده صادرات غیرنفتی به طور معمول شامل میعانات گازی، پروپان مایع شده، روغن‌های سبک و فرآورده‌ها، پلی‌اتیلن و متانول است که وابستگی صددرصدی به صنایع نفت و گاز دارند و با نوسانات تولید نفت مورد تغییر قرار می‌گیرند.»

تناقص با مبانی تئوریک

شواهد آماری نشان می‌دهد که اگر چه طی دو سال گذشته، نرخ ارز افزایش سه‌برابری داشته است اما این افزایش بر خلاف مبانی تئوریک اقتصاد کلان، تاثیر مثبتی بر صادرات غیرنفتی کشور نداشته است. اقتصاددانان بازار معتقدند افزایش نرخ ارز به دلیل کاهش قیمت کالاهای تولید داخل در برابر تولیدات خارجی، سبب افزایش صادرات می‌شود، اما آمار حکایت از عکس این موضوع دارد.

البته برخی دیگر از اقتصاددانان بر این باورند که در کوتاه‌مدت افزایش نرخ ارز ممکن است سبب بهبود سریع خالص صادرات نشود و این امر فرآیندی زمان‌بر است. مقایسه آمار نشان می‌دهد این استدلال هم نمی‌تواند در مورد اقتصاد ایران مصداق‌پذیر باشد. اگر در یک بازه ۹ ساله این مقایسه را انجام دهیم خواهیم دید که در سال ۱۳۸۹ و در شش ماهه اول آن سال، با دلار هزار تومانی اقتصاد ایران در حدود ۱۲ میلیارد دلار صادرات غیرنفتی داشته است؛ در حالی که با افزایش بیش از ۱۰ برابری قیمت دلار، صادرات کمتر از دو برابر افزایش یافته است.

علت این تناقض را باید در نوع صادرات غیرنفتی جستجو کرد. بر اساس آمار رسمی، ۳۲ درصد از ارزش صادرات غیرنفتی مربوط به محصولات پتروشیمی و ۱۱ درصد به میعانات گازی تعلق دارد که درمجموع ۴۳ درصد از کل صادرات پتروشیمی را تشکیل می‌دهد. به همین جهت، صادرات غیرنفتی نیز تحت تاثیر تحریم‌های مربوط به بخش نفت و گاز با کاهش حجم و ارزش مواجه شده است.