آتش به جان زمین های زراعی خوزستان

دکتر منوچهر    رضابیگی*

سوزاندن بقایای گیاهی محصولات کشاورزی، خصوصا سوزاندن کاه و کلش گندم بعد از برداشت در خوزستان به معضل بزرگی برای کشاورزی و محیط زیست تبدیل شده است. در شرایطی که ریزگردها آلودگی هوا را به حد غیرقابل تحملی برای ساکنان شهرهای بزرگ و کوچک این استان رسانده است، سوزاندن بقایای محصولات کشاورزی نیز مزید بر علت شده است و مشکل بزرگی بر مشکلات تلنبار شده این استان افزوده است.

در توسعه پایدار کشاورزی، بر کشاورزی حفاظتی تاکید بسیاری می شود. در این نوع کشاورزی، حفظ بقایای محصول برای جلوگیری از فرسایش بادی و آبی آنقدر اهمیت دارد که کشت مستقیم بذر در بقایای محصول قبل بدون هر گونه عملیات خاک ورزی توصیه می شود.

در این ارتباط تحقیقات زیادی توسط اعضای هیات علمی بخش تحقیقات فنی و مهندسی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی صفی آباد، دزفول و همچنین مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی خوزستان صورت گرفته و مزارع الگویی زیادی برای آموزش مزایای کشاورزی بدون خاک ورزی به کشاورزان ایجاد شده است. یکی از مهم ترین مزایای این روش پائین آوردن دمای بستر کاشت، کاهش تنش دمایی، کاهش مصرف آب و افزایش بهره وری آن است. آتش زدن بقایای خاک باعث کاهش مواد آلی خاک و برهم زدن خصوصیات فیزیکی میکروبیوشیمیایی خاک شده و در کوتاه مدت و دراز مدت اثرات نامطلوبی به جای می گذارد. ناپایدار کردن خاک‌دانه‌ها و فرسایش آن توسط باد و آب و افزایش ریزگردها در هوا نتیجه این اقدام نامطلوب است. هر چند آتش زدن بقایا در آزادسازی بعضی عناصر غذایی مورد نیاز گیاه موثر است و در کنترل برخی از علف های هرز، آفات و بیمارگرها نقش دارد، اما معایب انجام آن به مراتب بیشتر است و در توسعه پایدار کشاورزی به هیچ وجه  توصیه نمی شود. 

قانونگذار، آتش زدن بقایای محصولات کشاورزی را عملی مجرمانه دانسته است و طبق ماده ۲۰  قانون هوای پاک، مواد ۲ و ۲۲ قانون نحوه جلوگیری از آلودگی هوا و ماده ۴۵ قانون حفاظت از جنگل‌ها و مراتع، مرتکبین به حبس و جزای نقدی محکوم خواهند شد. مناسب‌تر بود که این عمل در راستای بهره وری پایدار از خاک و آب نیز مجرمانه تلقی می شد و مجازاتی برای آن تعیین می گردید. عوامل اجرایی وزارت جهاد کشاورزی و سازمان حفاظت محیط زیست اقدامات زیادی در راستای معرفی کشاورزان خاطی به عمل می آورند، اما انکار کشاورزان و بیان این که «نمی دانم چه کسی بقایای مزرعه مرا آتش زده است!» قاضی صادر کننده حکم را دچار تردید می‌کند. 

اعتقاد کارشناسان صاحب نظر بر این است که آموزش کشاورزان و ترویج روش‌های کشاورزی حفاظتی و روش‌های کاشت بدون عملیات خاک‌ورزی بهتر از هر قانون بازدارنده‌ای از این عمل جلوگیری خواهد کرد. ایجاد مزارع الگویی یا نمایشی در سطح شهرستان‌های استان پهناور خوزستان، نیاز به اعتبارات زیادی دارد که متاسفانه مراکز تحقیقات و آموزش کشاورزی آن را در اختیار ندارند.  فراهم کردن بذرکارهای مناسب برای کاشت در بقایا و فروش آن به کشاورزان با وام های کم بهره نیز می‌تواند در توسعه کشاورزی حفاظتی بسیار مفید و موثر باشد. 

تماشای باقیمانده بقایای سوخته مزارع کشاورزی در محور اندیمشک به اهواز که با سوختن بسیاری از درختان حاشیه بزرگراه همراه است، مراتب تاسف و تاثر هر بیننده‌ای را بر می‌انگیزد. دیدن این صحنه‌ها برای کارشناسانی که با معایب آتش زدن بقایای محصولات کشاورزی آشنا هستند و با فواید کشاورزی حفاظتی آشنا هستند، تاسف آورتر است. کشاورزی حفاظتی و کاشت در بقایای محصول سال قبل بدون عملیات خاک‌ورزی گام مهمی در تحقق توسعه پایدار کشاورزی است.

*گیاه‌پزشک