چرا تحریم‌های غرب علیه روسیه هر روز کم تاثیرتر می‌شود؟

در ماه دسامبر، غرب درآمدهای نفتی روسیه را با تحریم‌هایی بی‌سابقه مورد هدف قرار داد. بزرگترین بسته تحریم‌های انرژی که تا به حال علیه یک کشور تحمیل شده بود، توسط غرب علیه اروپا اعمال شد. اروپا، یکی از بزرگترین خریداران نفت خام روسیه، واردات نفت روسی را متوقف کرد. اروپا همچنین حمل‌کننده‌ها، اعطاکننده‌های وام و بیمه‌کنندگان حوزه نفت را که برای مدت طولانی بر بازار مسلط بودند، از تسهیل فروش نفت خام روسیه به خریداران دیگر نیز منع کرد؛ مگر اینکه نفت زیر سقف قیمتی ۶۰دلار در هر بشکه فروخته شود. اعمال دور دوم تحریم‌های اروپا بر روی گازوئیل و سایر محصولات پالایشگاهی روسیه از ۵ فوریه اجرایی شود. گزارش‌های اقتصادی اما نشان می‌دهند که این طرح، تاثیر چندانی نخواهد داشت.

آن‌طور که از شواهد پیداست، سیاست اعمال ممنوعیت و محدودیت در فروش نفت خام روسیه تا امروز موفق نبوده است. ارسال محموله‌های روسی، در یک‌سال اخیر با سرعت نه به اروپا، بلکه به چین و هند از سر گرفته شد. میزان صادرات نفت تصفیه نشده روسیه، در چهار هفته منتهی به ۲۹ ژانویه به طور متوسط ۳.۷ میلیون بشکه در روز بوده است. این بالاترین سطح از ماه ژوئن و بیش از هر دوره چهار هفته‌ای در سال ۲۰۲۱ است.

یکی از حامیان سقف قیمت می‌گوید که این، اتفاقا دلیل موفقیت تحریم‌ها است. به هر حال، هدف این بود که نفت روسیه به جریان خود ادامه داده و ثبات بازار جهانی را حفظ کند اما قیمت نفت را محدود کند تا سود پوتین از فروش آن کنترل شود. حامیان، استدلال می‌کنند که اعمال سقف خرید، به خریداران قدرت مذاکره می‌دهد. مسیرهای صادراتی طولانی‌تر، هزینه حمل و نقل را نیز افزایش می دهد و روسیه باید به مشتریان غرامت بپردازد.

بسیاری از کارشناسان، شکاف قیمتی اعلام‌شده توسط آژانس‌های غربی بین برنت، معیار جهانی و نفت خام اورال روسیه را به عنوان شواهدی مبنی بر کارآمد بودن سقف قیمتی عنوان می‌کنند. این اختلاف قیمت، بلافاصله پس از حمله به اوکراین ظاهر شد، اما پس از تحریم کمی گسترش یافت و به 32 دلار در هر بشکه رسید. نفت روسیه امروز، با تخفیف ۳۸ درصدی معامله می‌شود. در ۱۰ ژانویه، جانت یلن، وزیر خزانه داری آمریکا و معمار طرح سقف قیمت گفت که این طرح در حال پیشروی به سوی دستیابی به اهداف خود است.

مشکل اما چیز دیگری است. نفت روسیه دیگر از طریق کانال‌های قابل رصد به فروش نمی‌رسد و آژانس‌های گزارش‌دهنده قیمت قادر به تطبیق روش‌های خود با بازار جدید نیستند. این در حالی است که پالایشگاه‌ها و معامله‌گران اروپایی، پیش‌تر داده‌ها را با ردیاب‌های قیمت به اشتراک می گذاشتند. حالا اما پالایشگاه‌های هندی این کار را نمی‌کنند. آژانس‌ها همچنین برای برآورد هزینه‌های حمل و نقل بین بنادر غرب روسیه و پایانه‌های نفتی اروپا به شاخص‌های عمومی اعتماد می‌کردند. در مقابل، نرخ حمل نفت از روسیه به آسیا حالا به صورت خصوصی تعیین می‌شود. نتیجه این است که تخفیف‌های ذکر شده توسط مقامات غربی، نادرست و اغلب اغراق‌آمیز است.

داده‌های گمرک هند و چین نشان می‌دهد که آن‌ها در زمستان امسال، بیش از حد تصور برای نفت روسی هزینه پرداخت کرده‌اند. دلیل دیگر دشوار بودن ارزیابی قیمت واقعی این است که طرفین علاقه دارند وانمود کنند که قیمت‌ها پایین است. شرکت‌های نفتی روسیه مشتاقند تا صورتحساب‌های مالیاتی‌شان را به حداقل برسانند و پالایشگاه‌های هندی قصد دارند سایر تامین‌کنندگان را تحت فشار قرار دهند.

قابل توجه‌تر این است که وابستگی ماشین صادرات روسیه، تا حد زیادی به زیرساخت‌های حمل و نقل و تامین مالی غرب کمتر شده و بنابراین توانسته از محدوده تحریم‌ها فرار کند. تجارت در سایه که از سیستم‌های موازی استفاده می‌کند در حال رونق است. پیش از ماه دسامبر، بیش از نیمی از نفت خام غرب روسیه توسط یک شرکت حمل و نقل یا تامین مالی اروپایی مدیریت می‌شد. این سهم از آن زمان به ۳۶ درصد کاهش یافته است.

آیا اعمال گروه بعدی از تحریم‌ها روی نفت پالایش‌شده، می‌تواند آسیب بیشتری به روسیه وارد کند؟ در نگاه اول به نظر می‌رسد که غرب قادر است صادرات گازوئیل و سایر محصولات روسیه را در کوتاه مدت محدود کند. از ۵فوریه، اروپا دیگر چنین سوخت‌هایی را خریداری نخواهد کرد و استفاده از شرکت‌های حمل و نقل و بیمه اروپایی را منوط به رعایت سقف قیمت خواهد کرد. جایگزینی خریداران جدید برای جبران از دست دادن تقاضا از اتحادیه اروپا نیز برای روسیه کار آسانی نیست. چین و هند هر دو پالایشگاه‌های خود را دارند و جایگزینی تانکرهای نفت تصفیه شده اروپا سخت خواهد بود. بنابراین، بخشی از محصولات پالایش شده روسیه که یک سوم درآمد صادرات نفت این کشور را تشکیل می‌دهد، به احتمال زیاد روی دست مسکو خواهد ماند و در نتیجه، قیمت‌های جهانی نیز به دنبال آن افزایش پیدا می‌کند.

این اثرات احتمالا زودگذر خواهد بود. روسیه قادر به فروش نفت پالایش شده نیست و احتمالا در عوض، ظرفیت صادرات بیشتر نفت خام را افزایش خواهد داد. همین، نقش تجارت در سایه را پررنگ‌تر خواهد کرد. ممکن است اروپایی‌ها برای خرید سوخت دیزل به چین و هند روی بیاورند اما نفت خام روسیه، نقش به‌سزایی در تولید این نوع سوخت دارد. از آنجایی که نفت روسیه از مسیرهایی خارج از کنترل غرب فروخته می‌شود، تحریم‌ها حتی کمتر موثر خواهند شد. درسی که غرب می‌تواند از این ماجرا بگیرد این است که تحریم‌ها، جایگزین مناسبی برای ارسال پول و تسلیحات بیشتر به اوکراین نیست. اجتناب از نفت روسیه، اوکراین را به پیروز این نبرد تبدیل نمی‌کند.