رکود در چابهار، توسعه در گوادر؛ سرنوشت متفاوت دو بندر همسایه

صبا رضایی: بندر گوادر با سرمایه گذاری چینی‌ها تبدیل به یک هاب تجاری و توریستی در منطقه خواهد شد. یک هاب جدید در فاصله ۱۵۰ کیلومتری چابهار. فاصله دو بندر روی زمین زیاد نیست اما در دنیای رقابت‌های اقتصادی و ژئوپلتیکی روز به روز عمیق‌تر می‌شود.

بندر چابهار در ایران هم برای توسعه چشم به همین چینی‌ها داشت؛ قرار بود قدرت دوم اقتصادی جهان در قالب پیمانی ۲۵ ساله روی این بندر سرمایه‌گذاری کند. اما چین نه تنها چنین نکرد، بلکه رقیبی جدی برای چابهار ایجاد کرد.

اهمیت گوادر و چابهار دسترسی آنها به آب‌های گرم، خصوصا در منطقه اتصال دریای عمان به اقیانوس هند است. جایی که می‌تواند نقطه اتصال آسیای میانه، قفقاز و افغانستان به آب‌های گرم جنوبی باشد. پاکستانی‌ها می‌خواهند با کمک چینی‌ها و البته بهره گرفتن از رقابت همزمان دو کشور با هندوستان، بیشترین استفاده را از این مزیت جغرافیایی بکنند. گوادر روز به روز با جذب سرمایه‌های جدیدی مواجه است و بندر همزاد آن در ایران یعنی چابهار، فعلا رکودی سنگین از نظر تجاری و اقتصادی را تجربه می‌کند.

واژه گوادر ترکیبی از دو کلمه بلوچی است، گوات به معنای باد و در به معنای دروازه است. با سرمایه‌‎‌‌گذاری چین در گوادر پیش‌بینی می‌‎شود توسعه صنعتی نه ‎تنها فرصت‌‎های اشتغال‎زایی ایجاد می‌‎کند بلکه صنعت گردشگری را در منطقه توسعه می‌‎بخشد. به گزارش وبسایت اطلاع رسانی گوادر کلیک؛ امروزه گوادر را به عنوان دوبی جدید می‌شناسند که به زودی قرار است به هاب جدید جنوب آسیا برای سفر، توریسم، تولید، تجارت و سرمایه‎‌‌گذاری شود.

سرمایه‌گذاری چین برای ۲ میلیون شغل

اطلاعات و گمانه‌زنی‌ها در رابطه با میزان سرمایه‌‎گذاری چین در گوادر متفاوت است. به گفته سایت گوادر این میزان ۵۰ میلیارد دلار است، وبسایت سفارت چین در پاکستان، چین آن را ۵ میلیارد دلار عنوان کرده که ممکن است منظور این سایت تنها سرمایه‌گذاری دولتی باشد. در برخی رسانه‎‌‌ها میزان سرمایه گذاری چین ۴۶ میلیارد دلار نیز عنوان شده و اظهار شده میزان سرمایه‌‎گذاری بعد از مدتی به ۵۴ میلیارد دلار رسیده ‎است.

با بیش از ۵۰ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری توسط چین، پیش‌‎‌بینی می‌شود دو میلیون شغل در این بندر ایجاد کند.

گوادر قرار است به مرکز صنایعی همچون تکنولوژی‌های پیشرفته، جزایر انسان‎‌ساخت، استراحتگاه‎‌‌‌های ساحلی ۵ ستاره، اماکن برگزاری کنسرت، نمایشگاه‎‌‌ها و مراکز خرید تبدیل شود. همچنین قرار است تولیدات این منطقه به ۳۰ میلیارد دلار در سال برسد.

در حال حاضر امکان سرمایه‌گذاری در این بندر وجود دارد که از ۱۰ هزار یورو آغاز می‌‎شود.

چین به چابهار پشت کرد

در ایران هم نقشی مشابه برای چابهار درنظر گرفته شده بود؛ ایجاد منطقه‌ای که می‌توانست گره های زیادی را باز کند. از شتاب دادن به توسعه سیستان و بلوچستان گرفته تا تبدیل شدن به درگاه بزرگ تجارت ایران. وقتی ایران با چین سند همکاری‌های ۲۵ ساله را امضا کرد، این تصور وجود داشت که چین در بندر چابهار معاف از تحریم‌‎های ایران سرمایه‎‌‌‌گذاری کند.

اتفاقی که افتاد چیز دیگری بود؛ چین نه‌تنها در چابهار سرمایه‌‎‌‌گذاری نکرد بلکه سرمایه‌گذاری خود را در بندر گوادر افزایش داد. چندی پیش وزارت نیروی پاکستان گزارش داده چین پروژه ایجاد پالایشگاه نفت در بندر گوادر پاکستان به ارزش ۴ و نیم میلیارد دلار با ظرفیت پردازش سالانه هشت‌میلیون تن نفت در سال را در این بندر آغاز کرده است.

حجم کل سرمایه‌گذاری خارجی در ایران در سال ۱۴۰۰ تنها حدود پنج میلیارد دلار بوده که از قضا چین در رده‌های آخر سرمایه‌گذاری در ایران قرار می‌گیرد.

سرمایه‌گذاری برای توسعه صنایع پتروشیمی

گفته می‌‎شود چین حدود ۳۰ میلیارد دلار برای توسعه صنایع پتروشیمی و پالایشی در بندر گوادر سرمایه‎‌‌گذاری کرده و قصد دارد گوادر را به هاب منطقه‌‎ای محصولات پتروشیمی تبدیل کند. این در حالی است که پاکستان ذخایر نفتی و گازی ندارد. این نیز یکی از مواردی است که ثابت می‌‎‌‌کند چابهار بندر بهتری برای سرمایه‌گذاری بود تا گوادر.

 از سویی دیگر چین قرار است ۵ میلیارد دلار برای احداث هزار و ۱۰۰ کیلومتر آزادراه و بزرگراه برای دسترسی سریع و ایمن به بندر گوادر هزینه کند. ۶ میلیارد دلار نیز برای بازسازی هزار و ۸۷۰ کیلومتر راه‎آهن پاکستان؛ قطارهای مسافری با سرعت ۱۶۰ کیلومتر بر ساعت اختصاص داده شده است. این سرمایه‌‎گذاری به منظور توسعه گردشگری دریایی و ترانزیت کالا در سواحل پاکستان صورت گرفته است. در حال حاضر بیش از ۲۷ موسسه و شرکت چینی درتلاش برای توسعه گردشگری ساحلی گوادر هستند.

نیمی از شرکت‌های بزرگ چین در گوادر

از میان ۱۴۳ شرکت بزرگ چینی که جزو ۵۰۰ شرکت بزرگ تجاری دنیا قرار گرفته‌‎اند، نیمی از آنها در پاکستان در حال توسعه، سرمایه‌گذاری و فعالیت هستند. تمامی این پروژه‌های عظیم زیرساختی در حمل و نقل در صعب العبورترین مناطق کوهستانی اجرا می‌شود. به گونه‌ای که بخشی از این مسیر از خونجراب با ارتفاع ۴۷۰۰ متر از سطح دریا عبور می‌کند تا به بندر کراچی و گوادر در مجاورت دریا برسد.

اتباع چینی پاکستان در سال ۲۰۱۷  حدود ۲۰ هزار نفر بود اما اکنون چین به حدی نیروی انسانی وارد گوادر کرده که بیش از ۶۰ هزار نفر از تبعه چینی ساکن پاکستان هستند. البته آمارهای غیررسمی از اشتغال به کار ۴۰۰ هزار نیروی انسانی چینی در پاکستان خبر می‎‌دهند. سرعت فعالیت چینی‌ها به حدی زیاد است که در آینده نزدیک شاهد فعالیت گوادر به عنوان یکی از بنادر مهم تجاری و توریستی منطقه خواهیم بود.

فعالیت‌های که روز به روز گسترش یافتند

چینی‌ها از سال ۲۰۰۷ فعالیت‌‎های خود را در بندر گوادر شروع کردند. از سال ۲۰۱۳ با پروژه یک کمربند یک جاده، وارد توسعه زیرساخت‌های ترانزیتی پاکستان شدند و برای ۹۲۳ هکتار زمین در بندر گوادر، برنامه‌های دقیق و جامعی اجرا کردند.

در فاز ۲ توسعه این بندر تا سال ۲۰۲۹ چهار اسکله کانتینری، یک ترمینال فله، یک ترمینال غلات، یک ترمینال رو رو، دو ترمینال نفتی، یک ترمینال ال ان جی، یک آزادراه شش بانده برای اتصال به سواحل مکران، یک فرودگاه بین المللی جدید، کارخانجات شیرین سازی آب دریا، نیروگاه ۳۰۰ مگاواتی و افزایش عمق کانال دسترسی به ۲۰ متر احداث می کنند. آنها در نظر دارند ظرفیت فعلی ۱۳ میلیون تنی بندر گوادر را در یک بازه زمانی ۲۰ ساله به ۴۰۰ میلیون تن و ۱۰۰ اسکله و عمق کانال دسترسی ۵.۲۴ متر برسانند. این در حالی‎است که ظرفیت فعلی بندر چابهار ۵.۸ میلیون تن است که طبق ادعای مدیران سازمان بنادر ظرفیت ۱۲ میلیون تن را نیز دارد.

فعالیت‌‎‌‌های چین در گوادر روز به روز گسترش یافته و اکنون تمرکز بسیاری برروی توسعه گوادر به عنوان بندر مهم و هاب تجاری منطقه در حال انجام است.

حالا در پی همه این شکاف توسعه در دو سمت مرز ایران و پاکستان، بنیادی‌ترین سوال این است که دلیل رفتار کاملا متفاوت چین در قبال یک پروژه مشابه با تعهد تقریبا شبیه به هم چیست؟ چرا بندر گوادر با سرعتی سرسام آور در حال توسعه با سرمایه‌گذاری چینی‌هاست اما در غرب آن تعهدات همین کشور چین در بندر چابهار ایران تقریبا به طور کامل معلق مانده و متوقف شده است؟