چین و تعهدات رنگارنگ؛ از تیتر روزنامه‌ها تا زمین اجرا!

سینا جهانی

«ابراهیم رئیسی»،‌ رییس دولت سیزدهم در بامداد روز دوشنبه ۲۴ بهمن‌ماه وارد پکن شد. این نخستین سفر رسمی رئیسی به چین از زمان پیروزی‌اش در انتخابات ریاست جمهوری بود که از نظر عده‌ای دستاوردی مهم و از دید عده‌ای دیگر، بی‌ثمر و صرفا تبلیغاتی است. علت اصلی این تفاوت‌ در دیدگاه‌ها شاید به اصالت نگاه کارشناسان به کشور چین بازگردد؛ نگاهی که از جهاتی،‌ رابطه با شرق را طرد غرب می‌داند. از نگاه بسیاری اما سیاست خارجی ایران سال‌ها است که به دلیل روابطش با غول‌های شرقی، اغلب نادرست معرفی شده است. به قول معروف اما، شیطان همواره در جزییات است. جزییاتی همراه با اعداد و آمار و ارقام که شاید برای ایجاد فهمی درست از جنس روابط ایران و چین خالی از فایده نباشند.

در اینجا به نکاتی از روابط تجاری و ژئوپلیتیکی دوجانبه ایران و چین اشاره خواهد شد.

تجارت دوجانبه

در طول دو دهه اخیر، چین همواره به عنوان شریک پیشرو ایران در تجارت جهانی ظاهر شده است. آمار، دلیل اثبات این گزاره است اما بر اساس همین آمار، شراکت چین و ایران فراز و نشیب‌های بسیاری داشته که در سال‌های اخیر به تاثیر جدی در اعداد و ارقام منتهی شده است.

صادرات چین به ایران از ۲.۵ میلیارد دلار در سال ۲۰۰۴، با نرخ رشد سالانه ۱۶.۹ درصد، به حدود ۱۴میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ افزایش یافت.  با مقایسه‌ای ساده اما می‌توان دید که این عدد، با نرخ رشد صادرات چین به دیگر کشورها منطقه اختلاف زیادی ندارد؛ متوسط نرخ رشد سالانه صادرات چین به پاکستان ۱۵.۶ درصد، عربستان سعودی ۱۶.۱ درصد و ترکیه ۱۶.۸ درصد بوده است. صادرات به ایران در سال ۲۰۱۴، با ۲۴میلیارد دلار به اوج رسید و ایران را به دومین مقصد بزرگ صادرات چین پس از امارات تبدیل کرد. با این حال، میزان صادرات در چهار سال بعد، سالانه حدود ۱۱.۵ درصد کاهش یافت. در مقایسه، تجارت چین با سایر کشورهایی که از آن‌ها نام برده شد نسبتا ثابت مانده است.

ایران و چین در سال ۲۰۲۲، حدود ۱۵.۷ میلیارد دلار کالا مبادله کردند که ۷ درصد بیشتر از سال ۲۰۲۱ بود.از این میزان، چین ۸.۲۵۸میلیارد دلار کالا به ایران صادر کرده که نشان‌دهنده افزایش ۱۴درصدی صادرات به ایران نسبت به سال گذشته است. بر اساس گزارش «انکتاد»، تنها در ماه پایانی سال ۲۰۲۲، چین ۸۹۳میلیون دلار آمریکا صادرات و ۳۱۲میلیون دلار واردات را با همکاری با ایران به ثبت رسانده است. کاهش تعداد گزینه‌های ایران برای برقراری روابط تجاری همزمان با افزایش قیمت دلار، از علت‌های اصلی افزایش حجم و ارزش دلاری تجارت ایران و چین است. نکته مهم‌تر اینکه، با بررسی این ارقام می‌توان دریافت که بین تحریم‌های غرب و روابط تجاری چین با ایران نسبت مستقیم وجود دارد: در سال‌هایی که تحریم غرب افزایش یافته، چینی‌ها تمایل بیشتری به تجارت با ایران داشته‌اند.

سرمایه‌گذاری مستقیم، پَر!

با تضعیف روابط و شرایط اقتصادی کشور در نتیجه سال‌ها تحریم و انزوا، کاهش سرمایه‌گذاری‌های چینی اتفاق تعجب‌برانگیزی نیست. سرمایه‌گذاری مستقیم چین در ایران، بین سال‌های ۲۰۰۴ تا ۲۰۱۸ رشد قابل‌توجهی داشت. کل حجم سرمایه‌گذاری مستقیم چین در کشور بسیار پایین‌تر از چیزی است که در سال‌های اخیر در رسانه‌ها خبرساز شده و این بازتابی از یک واقعیت مهم است: «تعهدات سرمایه‌گذاری» چینی‌ها به ندرت منجر به «سرمایه‌گذاری عملی» می‌شود. سرمایه‌گذاری مستقیم چین در ایران از ۴۶۸میلیون دلار در سال ۲۰۰۴، به حدود ۳.۲۳ میلیارد دلار در سال ۲۰۱۸ افزایش یافت. این نرخ رشد کم‌سابقه شاید از وابستگی اقتصاد ایران به چین در طول آن ۱۴ سال حکایت می‌کند اما در مجموع، ایران پس از امارات با حدود ۶.۲۳ میلیارد دلار و پاکستان با ۴.۲۴ میلیارد دلار، سومین مقصد بزرگ جذب سرمایه‌های چین در منطقه است.

چین و ایران هیچ‌کدام به خواسته‌هایشان نخواهند رسید

با توجه به زمان طولانی بسیاری از پروژه‌های انرژی و زیرساختی، ردیابی تعاملات اقتصادی چین «از زمان اعلام یک قرارداد جدید تا اجرای آن» دشوار است. پروژه ردیاب سرمایه‌گذاری جهانی چین، ابتکار مشترک مؤسسه امریکن انترپرایز و بنیاد هریتیج اما داده‌های مربوط به سرمایه‌گذاری و قراردادهای ساخت‌وساز چینی را از سال ۲۰۰۵ جمع آوری کرده است؛ پروژه‌هایی که توسط یکی از طرفین قرارداد- حتی در فرم یک بیانیه مطبوعاتی، گزارش سالانه و یا افشای نظارتی- تایید شده‌اند. داده‌های این ردیابی تا حدودی با داده‌های رسمی متفاوت است اما به وضوح مشخص است که ایران کمترین سرمایه‌گذاری مستقیم را در میان تمام اقتصادهای بزرگ خاورمیانه دریافت کرده است.

تک‌تازی روسیه در رقابت بی‌رقیب

روس‌ها حالا به عنوان بزرگترین سرمایه‌گذار در ایران، از چین پیشی گرفته‌اند. حمایت نانوشته ایران از یورش ارتش روسیه به خاک اوکراین در گام اول،‌ روابط نظامی از درون خود متولد کرد و در مراحل بعدی به تقویت روابط اقتصادی و سرمایه‌گذاری روسیه در ایران منجر شد. حالا پس از روسیه،  امارات متحده عربی، افغانستان، ترکیه و چین بزرگترین سرمایه‌گذاران مستقیم در ایرانند.

بر اساس برآورد انکتاد، حجم ورودی سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی به ایران از سال ۲۰۱۶ تا ۲۰۱۹، به ترتیب ۳.۳ میلیارد دلار، ۵.۰۱۹ میلیارد دلار، ۲.۳۷۳ میلیارد دلار و ۱.۵۰۸ میلیارد دلار بوده است. ایران در سال ۲۰۲۱، با رشد ۶درصدی نسبت به سال ۲۰۲۰۷ حدود ۱.۴۲ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی جذب کرد. این عدد در سال ۲۰۲۲ و با وجود تحریم‌های غرب ۵.۹۵ میلیارد دلار رسید. سهم شرکت‌های چینی از این مقدار، تنها حدود ۱۸۵میلیون دلار است. به گزارش خبرگزاری ایلنا، ۲.۷ میلیارد دلار از این مبلغ، مربوط به سرمایه‌گذاری روس‌ها است.

اهمیت اقتصادی و سیاسی روابط بین چین و ایران قابل انکار نیست اما اگر از تبلیغات رسانه‌ای بگذریم، وابستگی ایران به اقتصاد چین اگر از وابستگی کشورهای عربستان سعودی، امارات، عراق، ترکیه و پاکستان، کمتر نباشد،‌ بیشتر هم نیست. آن‌طور که از اعداد و ارقام پیدا است، میزان همکاری اقتصادی بین دو کشور دست‌کم در مقایسه با سایر کشورهای منطقه آنقدر قابل توجه نیست که بتوان از آن، با عنوان یک رابطه ویژه و استثنایی تعبیر کرد؛ واقعیتی که گویای مساله‌ای مهم است:  چارچوب روابط اقتصادی ایران و چین، به طور ذاتی از یک «ائتلاف استراتژیک» فاصله دارد.