قیمت بنزین و توهمی به نام «فوب‌خلیج‌فارس»

فراز - این روزها داغ­‌ترین بحث در رسانه‌­های اقتصادی همچنان بحث افزایش قیمت بنزین است. طی چند روز گذشته مباحث زیادی در رابطه با قیمت واقعی بنزین مطرح شده است. آن‌گونه که هم رییس­‌جمهوری (در سخنرانی ۲۶ آبان ماه) عنوان کرد، قیمت واقعی بنزین ۵۵۰۰ تا ۶۰۰۰ تومان است. روش محاسبه صورت گرفته هم بسیار ساده است؛ اگر بنزین ۴۷ سنتی به ازای هر لیتر در دلار ۱۱ هزار و ۷۰۰ تومانی ضرب کنیم، رقمی در حدود ۵۵۰۰ تومان به ما می‌­دهد که باید به آن هزینه حمل و نقل را هم اضافه کنیم که چیزی نزدیک به ۶ هزار تومان می­‌شود.

علاوه بر این، هر زمان که قیمت دلار در بازار نوسان رو به بالا داشته باشد، این قیمت افزایش می‌­یابد. مثلا با دلار ۱۵ هزار تومانی قیمت بنزین، بالغ بر لیتری ۷ هزار تومان می­‌شود. بر اساس گزارش «دفتر اقتصاد کلان سازمان برنامه و بودجه» (که البته مربوط به پیش از افزایش قیمت بنزین است) یارانه پنهان پرداخت شده توسط دولت در سال ۱۳۹۸ را نشان می­‌دهد. در این جدول، میزان کل «یارانه پنهان» پرداختی معادل ۶۴۹ هزار میلیارد تومان است که بخش اعظم آن مربوط به گاز طبیعی، گازوییل و در رتبه سوم بنزین است.

مفهوم «هزینه فرصت»

در علم اقتصاد، مفهومی به نام «هزینه فرصت» وجود دارد که می­‌گوید بالاترین قیمتی که یک کالا یا خدمت می­‌تواند دریافت کند «هزینه فرصت» آن کالا یا خدمت است. به عبارت بهتر، هزینه فرصت یک لیتر بنزین، بالاترین قیمتی است که می­‌تواند توسط دولت فروخته شود (مثلا بر اساس قیمت فوب خلیج‌فارس) اما آیا واقعا دولت توان فروش بنزین به این قیمت را دارد؟ پاسخ منفی است.

در واقع ما پیش از این هم مازاد تولید بنزین داشتیم که دولت نمی­‌توانست آن را به فروش برساند چه به قیمت فوب خلیج‌فارس و چه به هر قیمت دیگری. در این زمینه «مجید شاکری» اقتصاددان، به «فراز» می‌گوید: «پیش از افزایش قیمت بنزین نیز ما روزانه ۱۵ میلیون لیتر مازاد تولید داشتیم اما توانایی صادر کردن آن را نداشتیم. اگر بنزینی که از طریق بورس کالا از شهریور ماه امسال تاکنون صادر شده را در نظر بگیریم، به طور متوسط روزانه ۶ میلیون لیتر بنزین صادر شده است. باید در نظر داشت ما نمی‌توانیم به طور نامحدود به کشورهای همسایه بنزین بفروشیم».

یارانه پنهان تابعی از فروض اشتباه

بنابراین هزینه فرصت بنزین پرداختی به مصرف‌­کنندگان داخلی در شرایطی که دولت نه امکان صادرات آن و نه حتی امکان صادرات نفت‌خام به عنوان ماده اصلی تشکیل­‌دهنده آن را دارد قیمت فوب خلیج‌فارس نخواهد بود. بنابراین «یارانه پنهان» عنوان شده در قیمت بنزین به نوعی بر اساس فرض نادرست «امکان صادرات بنزین» یا نفت به هر میزانی که بخواهیم و بر اساس قیمت بین­‌المللی بنا نهاده شده که غیرمنطقی است.

در شرایط تحریمی حال حاضر کشور، دولت خریداری غیر از مصرف‌کنندگان داخلی برای بنزین ندارد که بخواهد آن را به فروش برساند. بنابراین اگر یارانه­‌ای را بخواهیم برای بنزین اعلام نماییم باید قیمت تمام شده بنزین برای پالایشگاه‌های داخلی بر اساس قیمت تمام شده استخراج نفت برای کشور در نظر بگیریم. شاید اگر ارقام دقیق در اختیار کارشناسان و مردم قرار گیرد، دولت و وزارت نفت از بابت فروش بنزین بر اساس همین نرخ ۱۰۰۰ تومانی سود نیز کسب کنند. حتی قاچاق بنزین را هم می­توان فروش بنزینی دانست که دولت توانایی فروش آن را در خارج از کشور ندارد و در مناطق محروم مرزی باعث اشتغال عده­‌ای هم شده است.

بابک زنجانی‌ها یا مرزنشینان؟

البته گاهی باید انتخاب نمود که آیا نفت را در اختیار «بابک زنجانی­‌ها» قرار داد تا پول بیت‌المال را به غارت ببرند یا تعدادی مرزنشین با امکانات حداقلی که شغل دیگری برای معاش ندارند. همان­طور که به رغم یارانه بالای گاز طبیعی به دلیل آن که همچنان برای فروش گاز به پاکستان در حال چانه­زنی هستیم، نمی­توانیم آن را به قیمت بالاتری صادر کنیم، یارانه پنهان را نباید بر مبنای قیمت گاز صادراتی قرار داد.

زمان نامناسب اجرای طرح

باید توجه داشت در شرایطی که به دلیل تحریم‌­ها و عملکرد نه چندان قابل قبول دولت، «نرخ فلاکت» (جمع نرخ تورم و نرخ بیکاری) از ۲۰.۸ درصد در بهار ۱۳۹۷ به ۴۸.۸ درصد در بهار امسال رسیده است و مردم در تنگنای شدید اقتصادی قرار دارند و میزان افزایش دستمزدها به هیچ عنوان با رشد قیمت­‌ها قابل مقایسه نیست، با افزایش قیمت بنزین عملا دهک­‌های پایین درآمدی را تحت فشار قرار داده‌­ایم.

در مجموع باید گفت «یارانه پنهان انرژی» مربوط به زمانی است که دولت امکان صادرات نفت و بنزین را به هر میزانی داشته باشد قابل بیان است و هرگاه که دولت امکان افزایش صادرات نفت را بیابد به دلیل افزایش درآمدهای ارزی خواه ناخواه، قیمت ارز در بازار خود به خود کاهش می‌­یابد و بالطبع آن ارقام یارانه پنهان انرژی نیز رو به کاهش می‌گذارد. به نظر می­‌رسد ارقام اعلامی یارانه پنهان بیشتر بازی اعداد است تا واقعیتی از بطن اقتصاد.