انگشت اروپا روی ماشه‌ی برجام | رولت روسی یا مجازات قطعی؟!

برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) توافقی بود که در پی بیش از یک دهه گفت‌وگوی مستقیم و غیرمستقیم ایران با کشور‌های ۱+۵، در تابستان سال ۱۳۹۴ امضا شد. طبق این توافق ایران متعهد شد تا برنامه هسته‌ای خود را تحت نظارت کامل آژانس انرژی اتمی انجام داده و طرف‌های دیگر توافق نیز تعهد دادند که در نتیجه، تحریم‌های ایران را به تدریج کاهش دهند.

برای نخستین بار در تاریخ سازمان ملل...

بر اساس قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل که یک هفته بعد از امضای برجام تصویب شد، ایران از ذیل ۶ قطعنامه فصل هفتم منشور ملل متحد خارج شد. قطعنامه‌های فصل هفتمی که در دولت «محمود احمدی‌نژاد» علیه ایران صادر شده بودند، تحریم‌های بی‌سابقه‌ای را علیه ایران اعمال کرده و حتی کشور را تا یک‌قدمی جنگ نیز بردند. با تصویب قطعنامه ۲۲۳۱، برای نخستین بار در تاریخ سازمان ملل یک کشور توانست پس از دریافت چندباره‌ی قطعنامه‌های فصل هفتمی و تحمل تحریم‌های اقتصادی و نظامی، بدون حتی یک روز اجرای آن قطع‌نامه‌ها و لغو همه‌ی آنها، از ذیل فصل هفتم منشور ملل متحد خارج شود.

این قطعنامه که در نتیجه‌ی امضای برجام تصویب شده بود، سند مهمی برای احقاق حقوق بین‌المللی ایران و دفاع در برابر ادعا‌های دیگر کشور‌ها بود. کمتر از یک سال پس از صدور قطع‌نامه ۲۲۳۱، ایران یک آزمایش موشکی بالستیک انجام داد و همین، حساسیت کشور‌های ۱+۵ (روسیه، چین، آمریکا، انگلیس، فرانسه و آلمان) و دیگر جوامع بین‌المللی را برانگیخت. اسفندماه ۱۳۹۴، فرانسه، انگلیس، آلمان و آمریکا در نامه‌ای به دبیرکل وقت سازمان ملل ایران را به «نقض قطع‌نامه ۲۲۳۱ با آزمایش موشکی» متهم کرد. جمهوری اسلامی ایران نیز در پاسخ گفت که این قطعنامه، ایران را از فعالیت‌های مربوط به «موشک‌های هسته‌ای» منع کرده و موشک‌های بالستیک ایران برای حمل سلاح اتمی طراحی نشده‌اند.

همه‌چیز از کجا آغاز شد؟

هجدهم اردیبهشت‌ماه ۱۳۹۷، دونالد ترامپ در حالی به صورت یک‌طرفه از توافق کشور‌های ۱+۵ خارج شد که درخت برجام هنوز به طور کامل به ثمر ننشسته بود. ترامپ در رقابت‌های انتخاباتی ۲۰۱۶ و پس از پیروزی در انتخابات آن سال، بار‌ها برجام را یک «توافق بد» و حتی بدترین توافق تاریخ آمریکا عنوان کرده بود. خروج ایالات متحده از برجام، سرآغاز اعمال سیاست فشار حداکثری علیه ایران بود. ترامپ پس از این اقدام گفته بود که سیاست فشار حداکثری بر ایران را پی‌خواهد گرفت و هر کشوری یا شرکتی که با ایران معامله کند، از سوی واشنگتن مجازات خواهد شد.

پس از بازگشت تحریم‌های آمریکا علیه ایران، «حسن روحانی»، رییس جمهوری وقت در واکنش به نقض برجام توسط دونالد ترامپ، در نامه‌ای به علی‌اکبر صالحی، رئیس وقت سازمان انرژی اتمی ایران، دستور «پژوهش درباره ساخت پیشرانه‌های هسته‌ای دریایی و تهیه سوخت برای آنها» را صادر کرد. روحانی همچنین اعلام کرد که ضمن رایزنی با متحدان روس و چینی و طرفین اروپایی برجام، «چند هفته» برای اطمینان از «تامین منافع ملت در برجام» صبر خواهد کرد. روحانی به صراحت گفته بود: «اگر برجام بدون تضمین منافع ملت ایران فقط بخواهد روی کاغذ باشد، آن‌گاه راه بسیار روشنی پیش‌روی خود داریم».

ماشه‌ی اول را ایران چکاند؟

یک سال پس از خروج ایالات متحده از برجام، جمهوری اسلامی ایران در بیانیه‌ای اعلام کرد که طبق مواد ۳۶ و ۳۷ برنامه جامع اقدام مشترک و قطعنامه ۲۲۳۱، «دیگر خود را متعهد به رعایت محدودیت‌های مربوط به نگه‌داری ذخایر اورانیوم غنی‌شده و ذخایر آب سنگین نمی‌داند». ایران در این بیانیه ۶۰ روز به طرفین برجام مهلت داده بود که تعهدات بانکی و نفتی‌شان را عملیاتی کنند وگرنه، در گام بعدی، «رعایت محدودیت‌های مربوط به سطح غنی‌سازی اورانیوم و اقدامات مربوط به مدرن‌سازی رآکتور آب سنگین اراک را نیز متوقف خواهد کرد».

کشور‌های اروپایی عضو برجام در واکنش اعلام کردند که این ضرب‌الاجل را از ایران نپذیرفته و اگر ایران تعهدات هسته‌ایش را زیر پا بگذارد، «فعال‌سازی مجدد ساز و کار تحریم‌ها» را مطرح خواهد کرد. ایران درنتیجه، اروپا را به کوتاهی در حفظ برجام متهم کرده و در ۵ گام، به تدریج تعهدات هسته‌ایش را کاهش داد.

درست در همین نقطه بود که ایران به اجرای «اسنپ بک» یا «مکانیسم ماشه» تهدید شد. این دو عبارت به «ساز و کار حل و فصل اختلافات»، ذیل مواد ۳۶ و ۳۷ برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ اشاره دارد. طبق این مواد، هر یک از طرف‌های توافق می‌توانند در وصرت اعتراض به نقض تعهد طرف‌های دیگر، به کمیسیون مشترک شکایت کنند. این کمیسیون ۱۵ روز فرصت دارد تا مساله را «حل و فصل» کند. در غیر این صورت، مساله با فرصتی ۱۵ روزه به وزیران خارجه ارجاع داده می‌شود. در گام بعدی، کمیسیون مشترک ۵ روز دیگر فرصت دارد تا مسئله را حل و فصل کند. اگر پس از این فرایند ۳۵ روزه، طرف شاکی هنوز راضی نباشد، می‌تواند موضوع را به عنوان «عدم پایبندی اساسی»، به شورای امنیت ارائه کند. شورای امنیت نیز باید ظرف ۳۰ روز به قطعنامه‌ای برای ادامه تعلیق تحریم‌ها رای بدهد. به این ترتیب، تحریم‌ها به جای خود بازگشته یا مجددا تعلیق می‌شوند.

ایران درست پس از نقض یک‌طرفه برجام توسط ایالات متحده و عدم توانایی اروپایی‌ها برای حفظ برجام، از این سازوکار استفاده کرد. «محمدجواد ظریف»، وزیر وقت امور خارجه در سال ۹۹ درباره تهدید اروپا به اجرای مکانیسم ماشه علیه ایران، در پاسخ به یک خبرنگار گفت: «برجام یک ساز و کار دارد تا مانع نقض برجام شود. برجام [توسط آمریکا] نقض شده و ایران هم از این ساز و کار استفاده کرده است. ساز و کار ماده ۳۶ برجام رسما عملیاتی شده، جلسه کمیسیون مشترک در سطح معاونان وزرا و سپس در سطح وزرا برگزار شده است. در این جلسات یازده تعهد به ایران داده شده، اما حتی یکی از این یازده تعهد اجرا نشده است؛ لذا مکانیسم ماشه اساسا جایگاهی برای ایران ندارد. چون ایران از روش داخل برجام استفاده کرده است».

مکانیسم ماشه، همچنان کار می‌کند؟!

آنچه روشن است، تعهد ایران به متن صریح برجام و بدعهدی آمریکا و طرفین اروپایی توافق‌نامه است. با این حال، اروپایی‌ها همچنان ادعا می‌کنند که ایران تعهدات هسته‌ای خود را زیر پا گذاشته است. دی ماه سال گذشته، «امانوئل مکرون»، رییس جمهوری فرانسه اعلام کرد که پیشرفت برنامه هسته‌ای ایران در حال نزدیک‌شدن به «نقطه بی‌بازگشت» است و از رهبران اروپایی خواست تا در مورد فعالسازی مکانیسم ماشه، پیش از شهریورماه ۱۴۰۴ فکر کنند.

با این حال، بازگشت خودکار تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران، ساز و کاری است که در متن برجام پیش‌بینی شده و فرایند ویژه‌ای نیز برای آن در نظر گرفته شده است. طبق برجام و قطعنامه ۲۲۳۱ سازمان ملل، کشور‌های ۵+۱ تا پیش از انقضای برجام در شهریور ۴۰۴ فرصت دارند تا سازوکار موسوم به مکانیسم ماشه را برای اعمال مجدد تحریم‌ها علیه ایران فعال کنند. با این حال، پرسش اصلی آن است که با وجود نقض اساسی برجام توسط آمریکا و شرکای اروپایی توافق هسته‌ای و اجرای ساز و کار حل اختلاف توسط ایران و بدعهدی مجدد اروپایی‌ها به نظر کمیسیون مشترک برجام، استناد به بند‌های ۳۶ و ۳۷ برجام و فعالسازی مکایسم ماشه همچنان موضوعیت دارد یا نه؛ با این حال به نظر می‌رسد که اروپایی‌ها می‌توانند با فشار‌های بین‌المللی سازمان ملل را به سمت تصویب قطع‌نامه‌ای برای لغو تعلیق تحریم‌ها سوق دهند. این فشار می‌تواند در صورت منحرف شدن مذاکرات حال حاضر ایران و آمریکا از مسیر مثبت، در مجامع بین‌المللی نتیجه داده و به بازگشت تحریم‌های فصل هفتمی سازمان ملل علیه ایران منتهی شود.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه جمهوری اسلامی ایران، آبان‌ماه سال گذشته با تاکید بر این که اگر طی کمتر از یک سالی که تا این تاریخ باقی مانده توافق جدیدی حاصل نشود، گفت: «ممکن است کشور‌های اروپایی که هنوز در برجام هستند دنبال کار اسنپ‌بک بروند». او همچنین گفته بود که اسنپ بک اروپایی‌ها یا فعالسازی مکانیسم ماشه ایران را به سمت ساخت تسلیحات هسته‌ای خواهد برد.

گام بعدی اروپایی‌ها قابل پیش‌بینی نیست، اما دو نکته روشن در این مساله وجود دارد. اول آنکه با فعالسازی احتمالی مکانیسم ماشه توسط اروپایی‌ها، ایران برنامه‌ای هسته‌ای خود را گسترش داده و رسیدن سطح غنی‌سازی به حدود ۹۰ درصد محتمل است. نکته دوم اینکه دستیابی به یک توافق پایدار با ایالات متحده پیش از اتمام مهلت قانونی برجام، می‌تواند طرفین اروپایی برجام را از این تصمیم منصرف کند. به زبان دیگر، خشابِ توافق هسته‌ای، یک گلوله بیشتر ندارد و ماشه‌ای که اروپا روی آن انگشت گذاشته، می‌تواند ماشه‌ی رولت روسی باشد که به گیج‌گاه خودش می‌چکاند. به هر حال، باید دید در هفته‌های آتی چه اتفاقاتی در عرصه سیاست خارجی ایران رقم خواهد خورد.