بازآفرینی مراکز رشد در عصر هوش مصنوعی؛ حرکت از استقرار استارتاپ‌ها به پلتفرم ارزش‌آفرین

رویکردی که در آن فناوری عمیق، هوش مصنوعی، منتورینگ تخصصی، شبکه‌سازی، تجاری‌سازی و اتصال به صنعت و سرمایه، به اجزای اصلی نسل جدید مراکز رشد تبدیل می‌شوند.
محمدنبی شهیکی‌تاش در اجلاس سراسری مدیران مراکز رشد واحدهای فناور که در سازمان پژوهش‌های علمی و صنعتی برگزار شد، با تشریح برنامه وزارت علوم برای تحول مراکز رشد دانشگاهی اظهار کرد: در شرایطی که فناوری‌های نوظهور، هوش مصنوعی و الگوهای جدید صنعت در حال بازتعریف مناسبات اقتصادی و کسب‌وکاری هستند، مراکز رشد نیز باید مدل فعالیت خود را متناسب با این تحولات بازطراحی کنند و از نقش سنتی خود به‌عنوان محل استقرار شرکت‌های نوپا فراتر بروند.
وی با اشاره به فعالیت ۲۸۶ مرکز رشد در کشور گفت: در حال حاضر ۳۱۶۵ واحد فناور در دوره پیش‌رشد و ۵۷۵۱ واحد فناور در دوره رشد در مراکز رشد کشور فعالیت می‌کنند. این ظرفیت گسترده، سرمایه‌ای مهم برای توسعه اقتصاد دانش‌بنیان است، اما اثربخشی آن نیازمند تقویت زیرساخت‌های نرم و حرفه‌ای مراکز رشد است.
شهیکی‌تاش افزود: در سال‌های گذشته بخش قابل‌توجهی از زیرساخت‌های فیزیکی مراکز رشد شکل گرفته است، اما امروز مسئله اصلی، توسعه دارایی‌های ناملموس و قابلیت‌های حرفه‌ای این مراکز است؛ از جمله شبکه منتورینگ تخصصی، برنامه‌های توانمندسازی، خدمات پشتیبان تجاری‌سازی، ارتباط مؤثر با صنعت، شبکه‌سازی، دسترسی به سرمایه و ایجاد مسیرهای واقعی ورود فناوری و کسب‌وکار به بازار.

مراکز رشد باید به بازیگران فعال زیست‌بوم نوآوری تبدیل شوند

معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم با اشاره به تغییر الگوی مراکز رشد در تجربه جهانی اظهار کرد: مراکز رشد موفق از ارائه صرف فضای فیزیکی به سمت ارائه خدمات مدیریتی و تخصصی، ایجاد شبکه‌های نوآوری و در نهایت شکل‌دهی اکوسیستم‌های یکپارچه و هوشمند حرکت کرده‌اند.
وی تأکید کرد: مراکز رشد دانشگاهی نیز باید متناسب با اقتضائات اقتصاد دانش‌بنیان و تحولات فناوری، سیستم حرفه‌ای خود را در زیست‌بوم نوآوری تعریف کنند؛ سیستمی که در آن مرکز رشد صرفاً یک فضای استقرار نباشد، بلکه به یک پلتفرم برای اتصال استعداد، تیم، منتور، سرمایه و بازار تبدیل شود.
شهیکی‌تاش ادامه داد: مراکز رشد فعلی در بخش‌هایی همچون برنامه‌های پیش‌رشد و فرایندهای انکوباسیون، جذب و هدایت استعدادها، شبکه منتورینگ، ارتباط با جریان نوآوری باز، مهارت‌افزایی و دسترسی به ابزارهای نوین تأمین مالی با چالش‌هایی مواجه هستند و برنامه بازآفرینی مراکز رشد با هدف رفع این چالش‌ها طراحی شده است.

فناوری عمیق و هوش مصنوعی؛ پیشران نسل جدید مراکز رشد

وی با اشاره به سرعت تحولات فناوری گفت: در عصر هوش مصنوعی و هم‌زمان با شکل‌گیری و توسعه الگوهای جدید صنعت و صنعت نسل پنجم، مراکز رشد باید ظرفیت خود را برای حمایت از فناوری‌های پیچیده، دانش‌محور و عمیق افزایش دهند.
معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم افزود: فناوری عمیق (Deep Tech) می‌تواند یکی از محورهای اصلی نسل جدید مراکز رشد باشد؛ چراکه بسیاری از فرصت‌های آینده در حوزه‌هایی شکل می‌گیرند که نیازمند پیوند میان پژوهش، فناوری، سرمایه‌گذاری بلندمدت، زیرساخت تخصصی و بازار هستند.
به گفته وی، در چنین شرایطی، مأموریت مرکز رشد صرفاً کمک به تأسیس یک شرکت نیست، بلکه باید مسیر تبدیل دانش و پژوهش به فناوری، محصول و کسب‌وکار را تسهیل کند.

معماری جدید مراکز رشد؛ از منتورینگ تا سرمایه و بازار

شهیکی‌تاش از طراحی معماری جدید مراکز رشد و آغاز فعالیت ۲۰ مرکز رشد نوین از چند ماه قبل خبر داد و گفت: در مدل جدید، شبکه منتورها و متخصصان ثبت‌شده در سامانه ملی زیسفا، مدارس کسب‌وکار، تورهای صنعتی و فناورانه، برنامه‌های مهارت‌افزایی، زیرساخت‌های تأمین مالی و ابزارهای هوشمند مدیریت خدمات در کنار یکدیگر قرار می‌گیرند.
وی تصریح کرد: در این مدل، منتورینگ تجاری و تخصصی و خدمات پشتیبان تجاری‌سازی باید بیش از گذشته تقویت شوند؛ زیرا بسیاری از تیم‌های فناور برای عبور از مرحله ایده و نمونه اولیه، صرفاً به منابع فنی نیاز ندارند و در حوزه‌هایی مانند مدل کسب‌وکار، جذب سرمایه و توسعه بازار نیز به حمایت تخصصی نیاز دارند.
معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم همچنین اتصال مراکز رشد به ظرفیت‌های سرمایه‌گذاری را یکی از الزامات تکمیل زنجیره رشد کسب‌وکارهای فناور دانست و گفت: ارتباط با شرکت‌های سرمایه‌گذاری شرکتی (CVC)، صندوق‌های پژوهش و فناوری و سایر ابزارهای تأمین مالی باید به بخشی از مدل عملیاتی مراکز رشد تبدیل شود.

از «استعداد تا بازار»؛ شکل‌گیری یک مسیر پیوسته برای تیم‌های فناور

شهیکی‌تاش هدف اصلی برنامه بازآفرینی مراکز رشد را ایجاد یک مسیر مشخص و پیوسته برای استعدادهای دانشگاهی عنوان کرد و گفت: دانشجوی مستعد باید بتواند از مرحله شناسایی و توانمندسازی، به شکل‌گیری ایده و تیم، توسعه فناوری و محصول، جذب سرمایه و در نهایت ورود به بازار هدایت شود.

وی افزود: تحقق این هدف نیازمند آن است که فرهنگ همکاری، شبکه‌سازی و اتصال میان بازیگران زیست‌بوم نوآوری در مراکز رشد تقویت شود. مرکز رشد نسل جدید باید بتواند ظرفیت‌های دانشگاه، صنعت و سرمایه‌گذار را در یک شبکه مؤثر به یکدیگر متصل کند.
توانمندسازی مدیران و شناسایی استعدادهای دانشگاهی
معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم با تشریح اقدامات انجام‌شده در فاز نخست برنامه گفت: تاکنون ۲۰ دانشگاه برای اجرای برنامه مراکز رشد نوین انتخاب شده‌اند و ۸۰ مدیر مرکز رشد بر اساس استانداردهای جدید توانمند و تربیت شده‌اند.
وی ادامه داد: برای مشارکت در اجرای این برنامه نیز هماهنگی‌هایی با ۱۵ صندوق پژوهش و فناوری پشتیبان انجام شده است.
شهیکی‌تاش همچنین با اشاره به برنامه‌های شناسایی و هدایت استعدادها گفت: رویدادهای پیش‌رشد در قالب طرح «نوافرین صنعت‌ساز» برگزار شده و تاکنون زمینه شناسایی حدود ۸ هزار دانشجوی مستعد فراهم شده است. همچنین ۱۷۶ کارگزار منتورینگ در سامانه زیسفا برای حمایت از این طرح ثبت شده‌اند.

حرکت دانشگاه‌ها به سمت ساختار یکپارچه نوآوری و تجاری‌سازی

وی یکی دیگر از محورهای برنامه بازآفرینی را ایجاد هم‌افزایی میان ساختارهای مختلف نوآوری در دانشگاه‌ها عنوان کرد و گفت: در برخی دانشگاه‌ها، مراکز کارآفرینی، مراکز نوآوری، پردیس‌های فناوری و مراکز رشد به‌صورت موازی فعالیت می‌کنند و یکی از اهداف برنامه جدید، ایجاد هم‌افزایی و یکپارچگی میان این ظرفیت‌هاست.
معاون فناوری و نوآوری وزارت علوم پیشنهاد کرد این مجموعه‌ها در دانشگاه‌های مجری طرح مراکز رشد نوین، در قالب ساختاری یکپارچه با عنوان «مراکز ارتباط با صنعت و تجاری‌سازی فناوری» سازماندهی شوند.

به گفته وی، این ساختار می‌تواند مجموعه‌ای از واحدهای تخصصی شامل مرکز رشد واحدهای فناور، دفتر آموزش مهارت‌های صنعتی، دفتر تجاری‌سازی و خدمات پشتیبان استارتاپ‌ها، دفتر ارتباط با صنعت و کوآپ صنعتی، دفتر انتقال فناوری (TTO)، دفتر جذب سرمایه‌گذاری و گرنت‌های MVP و مرکز هدایت شغلی و مدرسه اشتغال را دربرگیرد.

آینده مراکز رشد؛ از فضای فیزیکی تا پلتفرم خلق ارزش

شهیکی‌تاش در پایان تأکید کرد: تحول مراکز رشد زمانی محقق خواهد شد که دانشگاه‌ها علاوه بر مأموریت‌های آموزشی و پژوهشی، به محیطی فعال برای خلق فناوری، شکل‌گیری کسب‌وکار، اتصال به صنعت و ایجاد فرصت‌های شغلی تبدیل شوند.
وی افزود: بر همین اساس، وزارت علوم تلاش می‌کند با ایجاد یک زنجیره یکپارچه از «استعداد تا ایده، از ایده تا فناوری و از فناوری تا بازار»، نقش دانشگاه‌ها را در اقتصاد دانش‌بنیان کشور تقویت کند.

در این رویکرد، مرکز رشد دیگر صرفاً محلی برای استقرار یک شرکت نوپا نیست؛ بلکه باید به یک بازیگر حرفه‌ای در زیست‌بوم نوآوری و یک پلتفرم ارزش‌آفرین برای اتصال دانش، فناوری و بازار تبدیل شود؛ تغییری که می‌تواند نسل جدید مراکز رشد دانشگاهی را با الزامات عصر هوش مصنوعی و فناوری‌های عمیق هم‌راستا کند.