آسیب‌شناسی رویکرد سینمایی به موضوع انرژی هسته‌ای

 مصطفی مرشدلو در یادداشتی نوشت: 

از زمان اکران فیلم روز شیطان(1373)، ساخته بهروز افخمی تا به امروز هر از چندی سریال یا فیلمی درباره انرژی هسته‌ای و مقولات مرتبط با آن تولید و پخش شده یا می‌شوند‎؛ از سریال آینه‎های نشکن (1387) گرفته تا سریالی مثل صبح آخرین روز(1400) یا فیلم‎هایی مثل روباه(1393) و بادیگارد(1394) تا فیلمی مثل هِناس(1401)، و بسیاری فیلم‎ها و سریال‎های دیگر تلاش کرده‎اند تهدیدهایی را که متوجه فعالیت‎های صلح آمیز هسته‎ای ایران است، در قالب گونه جنایی و امنیتی، به تصویر بکشند. فارغ از اینکه این تلاش‎ها چه اندازه توفیق در جلب مخاطب داشته‎اند، موضوع گفتار پیش رو آسیب شناسی نگاهی است که در پشت تولید این آثار قرار دارد، و آن چیزی نیست جز امنیتی سازی مقوله انرژی اتمی.

سال گذشته فیلم اوپنهایمر، ساخته کریستوفر نولان داستان ساخت اولین بمب اتمی را روایت کرد و از تلاش آمریکا برای ساخت تسلیحات هسته ای ابزاری برای افزایش انسجام و غرور ملی ساخت. برای جهانیان خاطره بمب اتم تداعی گر ویرانی دو شهر ژاپن و کشته شدن صدها هزار انسان عادی و بی‎گناه است، اما زاویه نگاه و نوع روایت از ماجرا می‎تواند این لکه ننگ بشریت را تبدیل به ابزاری برای غرور ملی و افزایش همبستگی ملی کند. نولان در فیلم خود، با فروگذاشتن بخش‎هایی از تاریخ، زاویه‎ نگاهی را برمی‎گزیند که از منظرش توانسته از فرایند ساختن سلاح هسته ای به عنوان ابزاری برای خلق معنا برای تقویت روحیه و انسجام ملی استفاده کند؛ رویه‎ای که می‎توان با اقتباس از آن بسیاری از مقولات ملی را به عنوان عناصر معنابخش به انسجام ملی تصویرسازی کرد.

نگاهی به سریال‎ها یا فیلم‎هایی که با موضوع انرژی هسته ای یا تهدیدات هسته‎ای در فضای فرهنگی ایران ساخته شده‎اند نشان می‎دهد نوع زاویه نگاه بسیار دور از خلق معنا حول و حوش موضوع انرژی هسته‎ای است. فراوانی و تکثر مضامین تهدید و ترور در موضوع انرژی هسته‎ای، فارغ از اینکه نیت سازندگان چیست، در ذهن مخاطب تداعی‎گر مقوله‎ای امنیتی می‎شود که همواره انرژی هسته‎ای را به عنوان کانونی زاینده‌ی بحران و خطر تلقی می‎کند تا شاخه و رسته‎ای از دانش بشری که می‎تواند به رفاه و امنیت بیشتر جامعه منتهی شود.

به نظر می‌آید سازندگان چنین آثاری از تبعات و پیامدهای نهادینه شدن چنین تلقی‎ای در ذهن مخاطب غافلند و در ذهن خود چنین می‎پندارند که با برجسته‎سازی نقش نیروهای امنیتی در خنثی سازی توطئه‌های مربوط به انرژی هسته‎ای تصویرگر گوشه‎ای از توان و اقتدار ملی هستند در حالی که در پس پشت این تصویرگری به مخاطب القاء می‎کنند که انرژی هسته‎ای یکی از کانون‎های تهدیدزا برای کشور است و نیازمند تلاش امنیتی زیاد و صرف هزینه فرواون برای حفظ و مراقبت است.

این در حالی است که استفاده از انرژی هسته‎ای و مشتقات مختلف آن در شاخه‌های مختلف پزشکی، کشاورزی و صنعتی خدمت زیادی به رشد کشور کرده و می‎کند، و این جنبه‎های بسیار حیاتی در رویکرد سینماگران یا مدیران ما به مقوله انرژی هسته‎ای مورد غفلت کامل است. تا جایی که ذهن نویسنده یاری می‎کند تنها در یکی از فصل‎های سریال نون خ ما شاهد این بودیم که در قسمت آخر سریال دستگاه کوچک مقیاس پرتو دهی به غلّات را برای مصارف کشاورزی معرفی کرد و این جنبه از مصارف انرژی هسته‎ای را به مخاطبان عادی شناساند.

امروز کمتر خانواده‎ای است که گذرش به بیمارستان‎ها و آزمایشگاه‎ها بیفتد و مثلا از رشد بخش‌های مربوط به پزشکی هسته‎ای یا عکس برداری‎های مختلف پزشکی بی‎خبر باشد، اما در رویکرد سینمایی ما به مقوله هسته‎ای تمام این دستاوردها در لا به لای الزامات گونه جاسوسی و جنایی و امنیتی به محاق می‎رود و تنها تصویری که در ذهن می‎ماند این است که انرژی هسته‎ای منبع تولید تهدید امنیتی است و باید برای حراست آن سرمایه انسانی و مادی زیادی گذاشت. این در حالی است که انرژی هسته‎ای و کاربردهای بسیار گسترده آن در بخش صنعت و پزشکی و کشاورزی، و حتی امنیتی، می‎تواند کانون خلق معنا برای افزایش غرور و انسجام ملی باشد. تصویرگری تلاش‎های غرور آفرین دانشمندان گمنام کشور در فرایند تولید رادیو داروها یا دستگاه‎های صعنتی و کشاورزی برای افزایش توان تولید ملی، هر کدام به تنهایی زمینه کافی و لازم را برای خلق معنا دارند.

امروز بسیاری از مردم ما از شاخه‎های گسترده این رشته علمی و تاثیرات عمیق آن بر ارتقای امنیت و رفاه زندگی خود اطلاعی ندارند و تنها و تنها تبعات امنیتی، مثل ترور دانشمندان هسته‏ای، یا اقتصادی، ناشی از تحریم‎های ظالمانه غرب، را ثمره دانش هسته‏ای می‎دانند؛ که این تلقی با موج سنگین تبلیغاتی شبکه‎های ماهواره‎ای گستردگی و عمق بیشتری هم می‎یابد. چنین هجمه‎ای از طرف دشمنان ایران هوشیاری بیشتری را از جانب مدیران و تصمیم‎گیران فرهنگی و سیاسی کشور تقاضا می‎کند که تا کنون کمتر چنین فراست و هوشیاری را دیده‏ایم.

متاسفانه در حوزه فرهنگ و رسانه‎های تصویری ما هنوز نتوانسته‏ایم برای مخاطبان عمومی حقانیت کشور خودمان را برای استفاده صلح آمیز از انرژی هسته‏ای نهادینه کنیم. هنوز بسیاری از مردم کشور ما، حتی برخی از نخبگان، این حقانیت را باور ندارند، که بی تردید بخشی از آن ناشی از رویکرد غلط به خلق معنا در اطراف مقوله انرژی هسته‎ای بوده است.

ما تا کنون نتوانسته‎ایم از چنبره امنیتی‌سازی مقوله انرژی هسته‎ای خارج شویم و فراگیری کاربردهای علمی و صنعتی آن را در جهت ارتقای رشد کشور و رفاه بیشتر زندگی مردم تصویرسازی، و در نتیجه آن وحدت و یکپارچگی لازم را برای صیانت از این دستاورد سترگ ملی ایجاد کنیم.

به نظر می‎آید تا زمانی که نوع نگاه امنیتی‌سازانه از موضوعات مختلف در اتاق‎های فکر سیاستگذاران فرهنگی و سیاسی تغییر نکند کماکان باید شاهد بازتولید همین نگاه غلط امنیتی‌سازانه به مقوله انرژی هسته‎ای باشیم، خصوصا که اگر در ذهن داشته باشیم که در مورد مقوله سلبریتی‎ها و فضای مجازی و یا مقوله آزادی مطبوعات یا اختلافات سیاسی همواره یکی از رویکردهای غالب در تصویرسازی رسانه‎ای امنیتی‎سازی از مقولات مذکور بوده است. به نظر می‎رسد زمان بازنگری در این نوع نگاه رسیده باشد چرا که امروز مشخص شده‎ است تبعات فرهنگی مورد انتظار را به همراه نداشته و تنها و تنها به گسترش شکاف‎های اجتماعی و نسلی دامن زده است. زاویه نگاه به تمام مقولات فرهنگی و سیاسی در نهایت می‎تواند تعیین کننده آن باشد که ما آن مقولات را به عنوان فرصتی برای ارتقای وحدت و انسجام ملی می‎بینیم یا کانونی برای ایجاد بحران امنیتی تلقی می‎کنیم. 

اگر نوع نگاه در مدیران فرهنگی و سایسی و امنیتی ما تغییر کند، در دل تمام بحران‌ها می‎توانند رگه‎ای از مفاهیم و تصاویری را بیابند که می‎تواند برای تقویت روحیه ملی منبع معنا باشد و اگر هم کماکان اصرار بر تصویرسازی امنیتی داشته باشند که دستاوردشان چیزی بیش از داشته‎های حال حاضر نخواهد بود.