آزاد شدن کشت خشخاش، خوب یا بد؟

رضا سپهوند، -نماینده چگنی و خرم‌آباد در مجلس- خواستار بازنگری در سیاست ممنوعیت کشت خشخاش شد و به همشهری آنلاین گفت: «کشت مدیریت‌شده گیاه دارویی خشخاش برای تأمین مصارف دارویی» طرحی است که با این هدف در مجلس تدوین شده است.»

او گسترش روزافزون اعتیاد در کشور را معضلی جدی عنوان کرد و افزود: «ابتدای انقلاب، برای کنترل تعداد معتادان به‌طور شتاب‌زده کشت خشخاش کاملا ممنوع شد. حالا بعد از چهار دهه، هم اعتیاد به‌شدت افزایش داشته و هم تنوع مواد مخدر بیشتر شده است؛ مصرف از مواد سنتی به مواد صنعتی تغییر کرده است که آسیب خیلی بیشاری دارند.»

سپهوند یادآوری کرد سال ۱۳۳۴ قانون کشت محدود و کنترل‌شده خشخاش تصویب شد که تا سال ۱۳۵۹ پابرجا بود. پس از ممنوعیت کامل، چند قانون مختلف در این زمینه تصویب شد و حتی در بعضی دوره‌های آزاد بودن کشت، صادرات داشتیم و بخشی از درآمد دولت از آن تأمین می‌شد.»

نماینده خرم‌آباد و چگنی، ممنوعیت کشت خشخاش را پاک کردن صورت مسئله عنوان کرد که مانع استفاده دارویی از تریاک هم شده است. او نیاز کشور به تریاک را بیش از ۶۰۰ تن برای تولید داروهای ضروری عنوان کرد و توضیح داد کشفیات عموماً ناخالص هستند و هزینه بالایی برای داروسازان دارند.

نیاز صنعت داروسازی به تریاک

مواد مخدری مانند تریاک در صنعت داروسازی برای تولید كدئین فسفات (داروی مخدر ضد درد، ضد سرفه و ضد اسهال)، مورفین سولفات (داروی درد شدید و تسكین قبل از جراحی و داروی كمكی در بی‌هوشی)، شربت تریاک Opium Ticture، بوپرنورفین (داروی مسكن) و نوسكایین (ضد سرفه) استفاده می‌شود.

دی‌ماه ۱۳۹۶ كیانوش جهانپور -سخنگوی وقت سازمان غذا و دارو- در گفت‌وگو با خبرنگار ایرنا ضمن اشاره به این نکته، میزان نیاز صنعت داروسازی به تریاک را ۴۰۰ تن در سال عنوان کرد و افزود: «این داروها به عنوان ضد درد و همچنین برای درمان اعتیاد به‌عنوان داروی نگهدارنده، کاربرد دارند.»

جهانپور در هیمن گفت‌وگو بر اهمیت سلامت و استاندارد بودن ماده اولیه تریاکی که برای تولید دارو به کار می‌رود، تاکید کرد و گفت: داروها از طریق رعایت استانداردهای GMP (استانداردهای بین‌المللی مربوط به روش‌های خوب ساخت) تولید می‌شوند و سازمان غذا و دارو بر این مسئله نظارت دارد.

همچنین برای جلوگیری از آلودگی محصولات، مقدار فلزات سنگین مانند سرب، آرسنیک و قلع، آزمایش‌های مستمر انجام می‌گیرد.

با توجه به افزایش تعداد کارخانه‌های دارویی و میزان تولید دارو در ایران، نیاز به تریاک هم مانند سایر مواد اولیه دارویی افزایش پیدا کرده و همان‌طور که سپه‌وند گفته است در حال حاضر صنعت داروسازی کشور سالانه به ۶۰۰ تن رسیده است.

فقر، کشت خشخاش و مرگ در کوهدشت

تولید داروهای ضد درد در گروی کشفیات پلیس

صنعت داروسازی یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان تریاک در جهان است و کشورهای هند، ترکیه و استرالیا تولیدکنندگان اصلی تریاک مورد نیاز برای تولید دارو هستند. این سه کشور سالانه ۲۰۰۰ تن تریاک تولید و به کشورهای دیگر صادر می‌کنند. هند و ترکیه جزو تولیدکنندگان دارو و مواد اولیه دارویی نیز هستند و صنایع خود آن‌ها نیز از این تولیدات استفاده می‌کنند.

در ایران نیاز صنعت داروسازی از طریق کشفیات نیروی انتظامی تامین می‌شود و بخش عمده‌ی محموله‌های کشف شده‌ی تریاک در اختیار صنعت داروسازی قرار می‌گیرد تا در تولید داروهای مخدر و مسکن استفاده شود. مابقی تریاک کشف شده معدوم می‌گردد. همان‌طور که سپهوند گفته است در بعضی موارد مخدری که از قاچاقچیان کشف می‌شود، کیفیت و خلوص کافی برای تولید دارو را ندارد. از سوی دیگر به دلیل شیوه‌ی تامین، نهادهای دیگری غیر از نیروی انتظامی درگیر این فرآیند هستند و در بعضی مواقع، تریاک مورد نیاز با دیرکرد به صنعت می‌رسد.

به‌عنوان مثال خرداد ۱۳۹۲ تولیدکنندگان دارو به این مسئله اعتراض کردند که مواد اولیه تریاک را در اختیار نداشته و نتوانسته‌اند داروها را تولید کنند و این شرایط به کمبود داروهای مخدر و مشتق از تریاک منجر شد. پس از آن‌که کمبودها خبرساز شد، مسئولان وزارت بهداشت اعلام کردند اختلاف و ناهماهنگ‌ بین مراجعی که باید تریاک را به کارخانه‌ها تحویل می‌دادند، باعث کاهش تولید و بروز کمبودها شده است. 

مزایا و معایب قانونی شدن کشت خشخاش

سعید صفاتیان -تحلیل‌گر و پژوهش‌گر اعتیاد- در گفتگو با خبرآنلاین تعداد مصرف‌کنندگان مواد مخدر در ایران را حدود ۴ میلیون نفر اعلام کرد و گفت حداقل نیمی از آن‌ها تریاک مصرف می‌کنند و از این تعداد، نزدیک ۱ میلیون نفر زیر پوشش ۱۰ هزار مرکز ترک اعتیاد در سراسر کشور هستند.

به گفته‌ی این پژوهشگر، معتادان تریاک ماهانه بین ۴ تا ۱۰ میلیون تومان، برای تهیه مواد مخدر هزینه می‌کنند، در حالی‌که بسیاری از آن‌ها وضعیت مالی خوبی ندارند. به همین دلیل پیشنهادهایی مطرح شده است که دولت تریاک را کشت کند و با قیمت پایین در اختیار این دسته از معتادان قرار دهد.

صفاتیان در ادامه توضیح داد: «به این روش، «برنامه کاهش آسیب» می‌گویند که سال‌هاست در کشورهای مختلف دنیا اجرا می‌شود. در ایران نیز توزیع متادون، بوپرنورفین یا شربت تریاک هم بر مبنای برنامه‌های مشابه و برای کاهش آسیب بوده است.»

این تحلیل‌گر و پژوهشگر اعتیاد، شکستن قبح تریاک و مصرف را یکی از ایرادها و معایب کشت رسمی و قانونی تریاک در کشور می‌داند و اضافه می‌کند: «از آن‌جا که در کشور سیستم‌ نظارتی قوی نداریم، کشت رسمی و در دسترس‌تر شدن آن خطر افزایش مصرف را به دنبال دارد. چون بر اساس تحقیقات، در ایران ۱۷ درصد افراد میل به مصرف مواد مخدر دارند که ۱۲ درصد هنوز سراغ آن نرفته‌اند و باید برای پیشگیری از اعتیاد آن‌ها برنامه‌ریزی‌ شود.»

صفاتیان با توجه به این موارد تاکید می‌کند: «برای کشت رسمی و قانونی تریاک نمی‌توانیم با سرعت قانونی را تصویب و اجرا کنیم. باید این مسئله از جوانب مختلف دیده شود و کارشناسان معایب و مزایای تصویب چنین قانونی را بررسی نمایند. یک نهاد به تنهایی نمی‌تواند چنین تصمیمی را اجرا کند و به سیاست‌گذاری‌ کلان،  هماهنگی سیستم‌ها و دستگاه‌های قضایی، انتظامی، بهداشتی و ستاد مبارزه با مواد مخدر نیاز دارد.