وداع پ ک ک با اسلحه؛ مائوئیسم قوم‌گرا چگونه به بن‌بست رسید

روز جمعه، حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک) اعلام کرد که در کنگره‌ای سه‌روزه که در روزهای دوشنبه تا چهارشنبه (۵ تا ۷ ماه می) در شمال عراق برگزار شد، تصمیماتی تاریخی اتخاذ کرده است. در همان روز، میدل‌ایست‌آی به نقل از دو منبع آگاه گزارش داد که احتمالا این حزب به زودی «پایان مبارزات مسلحانه با دولت ترکیه و انحلال این سازمان» را اعلام خواهد کرد. هرچند پ‌ک‌ک هنوز به‌طور رسمی تصمیم خود مبنی بر انحلال یا خلع سلاح کامل را اعلام نکرده است، این تحولات می‌تواند نشانه‌ای از پایان افسانه مبارزه مسلحانه برای استقلال کردهای ترکیه، عراق، ایران و سوریه باشد.

آغاز مبارزه مسلحانه

حزب کارگران کردستان که به اختصار پ‌ک‌ک نامیده می‌شود، در سال ۱۹۷۸، از سوی «عبدالله اوجالان» و گروهی از فعالان چپ‌گرا با تاثیر از اندیشه‌های مائوسیتی تاسیس شد. این گروه با هدف تاسیس یک کردستان مستقل در مناطق کردنشین ترکیه، ایران، عراق و سوریه شکل گرفت. در سال ۱۹۸۴، پ‌ک‌ک عملیات مسلحانه علیه دولت ترکیه را آغاز کرد. در طول تقریبا چهل سال مبارزه مسلحانه پ‌ک‌ک با ارتش ترکیه، بیش از ۴۰ هزار کشته بر جای مانده  که بخش زیادی از آن‌ها کرد بودند. بر اساس گزارش گروه بین‌المللی بحران، تنها در فاصله تابستان ۲۰۱۵ تا ۲۰۱۹، ۴ هزار و ۶۸۶ نفر در این درگیری‌ها کشته شده‌اند که بیش از نیمی از آن‌ها اعضای پ‌ک‌ک بوده‌اند.

حزب حیات آزاد کردستان (پژاک) در ایران و یگان‌های مدافع خلق (ی‌پ‌گ) در سوریه، به‌عنوان شاخه‌های منطقه‌ای حزب کارگران کردستان (پ‌ک‌ک)، در سال‌های گذشته نقش مهمی در پیشبرد اهداف پ‌ک‌ک ایفا کرده‌اند. پژاک که از سال ۲۰۰۴ فعالیت خود را آغاز کرده، در مناطق کوهستانی شمال عراق و مناطق مرزی ایران مستقر است و به‌طور متناوب درگیری‌های مسلحانه با نیروهای ایرانی دارد؛ در طول این سال‌ها ده‌ها غیرنظامی یا نیروی مرزبان در نتیجه این درگیری‌ها جان باخته‌اند. ی‌پ‌گ نیز، به‌عنوان شاخه‌ای از پ‌ک‌ک در سوریه، در جریان جنگ داخلی این کشور و مبارزه با داعش، با حمایت ایالات متحده، کنترل بخش‌های وسیعی از شمال شرق سوریه را به دست آورد.

عبور از مبارزات مسلحانه به مصالحه دموکراتیک

با گذر زمان، پ‌ک‌ک از خواسته‌های اولیه خود برای استقلال کامل کردستان فاصله گرفت و به‌تدریج به‌دنبال خودمختاری فرهنگی و سیاسی در ترکیه رفت. در دهه ۱۹۹۰، این گروه خواستار به‌رسمیت‌شناختن هویت کردی، آموزش به زبان مادری و مشارکت سیاسی شد. در سال‌های اخیر، به‌ویژه پس از دستگیری اوجالان در ۱۹۹۹، پ‌ک‌ک به سمت حل مسالمت‌آمیز مسئله کردها پیش رفت و از سال‌ ۲۰۰۹ تا امروز در جریان مذاکرات آتش‌بس، بارها با دولت مرکزی ترکیه برای رسیدن به نوعی مصالحه گفتگو کرده است. اوجالان که زمانی رهبری این حزب را از بیرون دیوارهای زندان بر عهده داشت، نقشی کلیدی در این مذاکرات داشته است. او نخستین بار در جریان مذاکرات ۲۰۱۲ و بار دیگر در فوریه سال میلادی جاری، به طور رسمی خواستار خلع سلاح اعضای سازمان خود شد.

خلع سلاح و انحلال، پایان چهاردهه مبارزه

کنگره اخیر حزب پ‌ک‌ک در شمال عراق، برای بررسی بیانیه اخیر عبدالله اوجالان برگزار شد. اوجالان در بیانیه‌ خود از اعضای سازمان خود درخواست کرد «سلاح‌های خود را زمین بگذارند.» اوجالان تاکید کرده بود که مبارزه مسلحانه پ‌ک‌ک دیگر امروز پاسخگو نیست. او اعلام کرد این شکل از مبارزه در دوران خاصی ضرورتی تاریخی داشت، چرا که «دولت ترکیه هویت کردی را انکار کرده و حقوق اساسی کردها را محدود کرده بود.»

اوجالان با بازخوانی زمینه‌های تاریخی تولد پ‌ک‌ک افزود: «پ‌ک‌ک در قرن بیستم، در خشونت‌بارترین دوره تاریخ بشر – در میان دو جنگ جهانی و زیر سایه سوسیالیسم واقع‌گرایانه و جنگ سرد – متولد شد.» رهبر زندانی پ‌ک‌ک در ادامه استدلال کرد که اصلاحات دموکراتیک اخیر در ترکیه و همچنین تغییرات سیاسی در منطقه، ادامه مبارزه مسلحانه را فاقد مشروعیت و کارایی کرده است. او تأکید کرد: «همه گروه‌ها باید سلاح را زمین بگذارند و پ‌ک‌ک باید خود را منحل کند.»

تحلیل‌گران می‌گویند منظور اوجالان از «همه گروه‌ها»، شاخه‌های منطقه‌ای و متحدان پ‌ک‌ک در سوریه و ایران – از جمله نیروهای دموکراتیک سوریه و حزب پژاک و همچنین ساختار فراگیر «اتحادیه جوامع کردستان» – است که در چهار کشور ترکیه، عراق، سوریه و ایران فعالیت دارد.

در پی فراخوان عبدالله اوجالان برای پایان دادن به مبارزه مسلحانه و انحلال پ‌ک‌ک، این شاخه‌های منطقه‌ای نیز تحت فشار قرار گرفته‌اند تا مسیر مشابهی را دنبال کنند. در سوریه، توافقی میان «مظلوم عبدی شاهین»، فرمانده نیروهای دموکراتیک سوریه که ی‌پ‌گ بخش اصلی آن است، و «احمد شرع»، رئیس‌جمهور سوریه، امضا شده که بر اساس آن، دولت دمشق کنترل کامل نهادهای دولتی در شمال شرق سوریه را به‌دست خواهد گرفت؛ موضوعی که احتمال شکل‌گیری دولت کردی یا نظام فدرال در این منطقه را منتفی می‌کند.

چرا مبارزه مسلحانه دیگر ممکن نیست؟

اوجالان در شرایطی فراخوان خلع سلاح و انحلال پ‌ک‌ک را صادر کرده که این سازمان نه‌تنها در عرصه داخلی، بلکه در سطح منطقه‌ای نیز به شدت تضعیف شده است. به نوشته فایننشال تایمز، عملیات‌های نظامی ترکیه در خاک خود و در کوهستان‌های قندیل در شمال عراق، ساختار نظامی پ‌ک‌ک را متلاشی کرده است. بسیاری از تحلیل‌گران تاکید دارند که فراخوان اوجالان برای پایان مبارزه مسلحانه، پاسخی صریح به موفقیت‌های نظامی ترکیه در خنثی‌سازی ظرفیت‌های نظامی این گروه در شمال عراق است. از سال ۲۰۱۶، ارتش ترکیه با تکیه بر پهپادهای شناسایی و تهاجمی و قابلیت‌های جنگ الکترونیک، عملا پ‌ک‌ک را از تسلط بر مناطق مرزی و خطوط تدارکاتی محروم کرده است.

فایننشال‌تایمز در تحلیل شرایط پیش‌روی پ‌ک‌ک می‌نویسد: «در سطح منطقه‌ای، جنگ غزه پس از ۷ اکتبر و کاهش نفوذ ایران در خاورمیانه، هم متحدان سنتی پ‌ک‌ک را تضعیف کرده و هم شاخه‌های وابسته به آن در سوریه مانند ی‌پ‌گ را در تنگنا قرار داده است. افزون بر این، احتمال خروج نیروهای آمریکایی از سوریه و افزایش نقش گروه‌های نزدیک به ترکیه، فضای مانور پ‌ک‌ک در منطقه را به حداقل رسانده است.» افزون بر این، گفته می‌شود میزان حمایت کردهای ترکیه از پ‌ک‌ک، از سال ۲۰۱۵ روندی کاهشی یافته بوده و ویرانی‌های گسترده و کشتار غیرنظامیان، همدلی عمومی با این گروه را کاهش داده است.

بن‌بست در مسیر مبارزه مسلحانه

انحلال ‌پ‌ک‌ک تنها پایان کار یک سازمان نیست، بلکه فروریختن یک اسطوره است؛ اسطوره‌ای که سال‌ها مبارزه مسلحانه را به‌عنوان راهی برای رسیدن به استقلال کردها تصویر می‌کرد. با این حال، اکنون که رهبر پ‌ک‌ک خود از گذر تاریخ و ناکارآمدی سلاح سخن می‌گوید، این اسطوره بیش از هر زمان دیگری رنگ باخته است. هرچند برخی از تحلیلگران معتقدند اوجالان تحت فشار نیروهای امنیتی ترکیه به این نقطه رسیده است، شرایط نظامی و اجتماعی پ‌ک‌ک نشان می‌دهد چاره‌ای جز عبور از مبارزه مسلحانه وجود ندارد.

با این حال، به نظر می‌رسد کسانی که در ایران هنوز به مبارزه مسلحانه برای تجزیه‌طلبی امیدوارند، از واقعیت امروز منطقه بی‌خبرند. پژاک، شاخه ایرانی پ‌ک‌ک، که در کوهستان‌های مرزی فعالیت دارد، در چند سال گذشته نه‌تنها نتوانسته پایگاه اجتماعی مشخصی در میان کردهای ایران بیابد، بلکه با محدودیت‌های امنیتی و فقدان پشتیبانی منطقه‌ای مواجه شده است. تجربه پ‌ک‌ک نشان می‌دهد که راه‌حل‌های تجزیه‌طلبانه حتی پس از چهاردهه مبارزه سازمان‌یافته نمی‌تواند حمایت عمومی و دستاورد سیاسی چشم‌گیری داشته باشد.