چرا عمان همچنان میانجی اصلی مذاکرات ایران و آمریکا است؟

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، انتخاب عمان به‌عنوان میانجی گفت‌و‌گو‌های ایران و آمریکا، در یک دهه اخیر همواره نشانه‌ای از آغاز یا احیای مسیر دیپلماتیک میان دو کشور بوده و در عین حال، چارچوب نگاه تهران، مسقط و واشنگتن به مفهوم میانجیگری و الزامات آن را مشخص کرده است.

دور دوم مذاکرات هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران و آمریکا این بار در ژنو سوئیس برگزار می‌شود، اما میزبانی سیاسی و نقش میانجی همچنان بر عهده سلطنت عمان است؛ موضوعی که نشان می‌دهد مسقط همچنان پایتخت مورد اعتماد تهران و گزینه قابل پذیرش برای واشنگتن به شمار می‌رود. میزان اعتمادی که دو طرف برای عمان قائل هستند، ریشه در مجموعه‌ای از عوامل دارد که بخشی از آن به روابط دوجانبه و بخش دیگر به سیاستی بازمی‌گردد که خاندان قابوس و طارق طی پنج دهه گذشته دنبال کرده‌اند.

از نیمه دوم بهمن‌ماه سال جاری، یعنی حدود هشت ماه پس از بمباران تأسیسات هسته‌ای ایران از سوی آمریکا، افزایش تنش‌ها در منطقه به دلیل حضور نظامی ایالات متحده، کشور‌های منطقه را به سمت یافتن راهکاری دیپلماتیک سوق داد. در این مقطع، ترکیه، قطر، مصر و حتی عربستان سعودی همزمان با افزایش احتمال برگزاری دور جدید مذاکرات، آمادگی خود را برای میزبانی این گفت‌و‌گو‌ها اعلام کردند و تا ساعاتی پیش از نهایی شدن زمان و مکان، نام استانبول به‌عنوان محل احتمالی مذاکرات از سوی رسانه‌های غربی مطرح می‌شد.

با اعلام نهایی برگزاری دور جدید مذاکرات، وزارت امور خارجه ایران محل گفت‌و‌گو‌ها را مسقط، شیوه آن را غیرمستقیم و بدر البوسعیدی وزیر امور خارجه عمان را به‌عنوان میانجی معرفی کرد. این تصمیم با طرح برخی انتقادات همراه شد، اما اسماعیل بقائی سخنگوی وزارت امور خارجه در پاسخ گفت همه کشور‌های منطقه‌ای که در این روند کمک کرده بودند، آمادگی میزبانی داشتند و ایران از آنها قدردانی می‌کند، اما به دلایل مختلف از جمله تجربه مثبت میزبانی عمان و تمرکز تهران بر موضوع هسته‌ای، تصمیم بر آن شد که محل مذاکرات مسقط باشد؛ همان جایی که آمریکا در خردادماه میز مذاکره را منهدم کرده بود.

در کنار توضیحات رسمی، یکی از دلایل اصلی اعتماد ایران به عمان را می‌توان در روابط نزدیک و دوستانه تهران و مسقط جست‌و‌جو کرد. بیش از نیم قرن روابط سیاسی مبتنی بر صداقت، عمان را به همسایه‌ای قابل اعتماد برای ایران تبدیل کرده است؛ اعتمادی که در مقاطع حساس تاریخی، نتایجی مشخص به همراه داشته است. از یوسف بن علوی وزیر امور خارجه پیشین عمان نقل شده که این کشور در سال‌های قطع ارتباط ایران و آمریکا، تلاش کرد هرگز حامل پیام تهدید از سوی کاخ سفید به تهران نباشد.

از حادثه هدف قرار گرفتن هواپیمای ایرباس ایرانی توسط ناو وینسنس آمریکا تا حضور نظامی ایالات متحده در منطقه، مسقط همواره یکی از مسیر‌های کاهش تنش میان تهران و واشنگتن و نیز غرب آسیا بوده است.

آغاز مذاکراتی که به توافق برجام در سال ۲۰۱۵ انجامید نیز از مسقط کلید خورد و به همین دلیل، ترجیح تهران برای گفت‌و‌گو درباره برنامه هسته‌ای خود همچنان این شهر است. سلطنت عمان در سال‌های گذشته تلاش کرده در نقش میانجی، مستقل از فشار‌های غرب و آمریکا عمل کند و در عین بی‌طرفی، ثبات منطقه و منافع همسایگان خود را مدنظر قرار دهد. بخشی از این رویکرد نیز به روابط اقتصادی و فرهنگی مطلوب میان دو کشور بازمی‌گردد.

اعتماد به عمان تنها ناشی از روابط دوجانبه تاریخی نیست، بلکه به سیاست خارجی این کشور نیز مرتبط است. مسقط در تعریف دکترین سیاست خارجی خود، تلاش کرده با ایفای نقش میانجی امین، جایگاهی مشخص در سطح منطقه‌ای و بین‌المللی برای خود ایجاد کند. این کشور با پرهیز از ورود به تنش‌های پرهزینه و بلندپروازی‌های بی‌ثبات‌کننده، در پرونده‌هایی مانند جنگ یمن، بحران قطر، تحولات عراق و سوریه مواضع مستقل خود را حفظ کرده و در حمایت از مردم فلسطین نیز مواضع روشنی داشته است.

با وجود این سابقه، بررسی این دور خاص از گفت‌و‌گو‌ها نشان می‌دهد عوامل دیگری نیز در انتخاب عمان نقش داشته‌اند. تجربه مذاکرات محرمانه منتهی به برجام نشان داده است که شیوه کم‌حاشیه و جنجال‌گریز عمان در مدیریت گفت‌وگوها، ریسک شکست یا بازگشت به نقطه صفر را برای طرفین کاهش می‌دهد.

همچنین رقابت‌های منطقه‌ای در غرب آسیا باعث شده برخی کشور‌ها در نقش میانجی به اهرم فشار جدیدی علیه یکی از طرف‌ها تبدیل شوند، اما طی یک دهه گذشته چنین رفتاری از سوی مسقط مشاهده نشده است. عمان در شرایط افزایش فشار‌های سیاسی، رسانه‌ای و حتی نظامی علیه ایران، تلاش کرده مسیر گفت‌و‌گو را با حسن نیت و تمرکز بر تفاهم معقول دنبال کند.

از دیگر پیامد‌های تثبیت نقش عمان در مذاکرات هسته‌ای، جلوگیری از ورود موضوعات غیرهسته‌ای به گفت‌و‌گو‌ها عنوان شده است؛ مسأله‌ای که برای تهران اهمیت ویژه‌ای دارد و یکی از دلایل اصلی برگزاری دور نخست مذاکرات در مسقط محسوب می‌شود.

میانجیگری عمان محدود به ایران و آمریکا نیست و هر نتیجه‌ای در این گفت‌و‌گو‌های غیرمستقیم می‌تواند منطقه و حتی جهان را تحت تأثیر قرار دهد. به همین دلیل، این نقش با موافقان و مخالفانی همراه است.

دولت‌های منطقه‌ای مانند قطر، ترکیه، مصر و عربستان سعودی از اصل مذاکرات و کاهش تنش استقبال می‌کنند، حتی اگر محل گفت‌و‌گو مسقط باشد، زیرا ثبات خلیج فارس و جلوگیری از درگیری مستقیم برای آنها اهمیت دارد. در سطح بین‌المللی نیز برگزاری مذاکرات در ژنو با میانجیگری عمان نشان می‌دهد اروپا ترجیح می‌دهد از سازوکاری کم‌حاشیه و آزموده‌شده استفاده شود.

در مقابل، اسرائیل از مخالفان هرگونه توافق محدود یا مرحله‌ای با ایران به شمار می‌رود و تجربه مخالفت تل‌آویو با برجام در سال ۲۰۱۵ نشان می‌دهد تلاش برای فشار سیاسی و رسانه‌ای بر روند مذاکرات ادامه خواهد داشت. در داخل آمریکا نیز جریان‌های تندرو جمهوری‌خواه، مذاکره غیرمستقیم را امتیازدهی تلقی می‌کنند و مخالف هر نوع میانجیگری هستند.

در مجموع، انتخاب عمان به‌عنوان میانجی از سوی تهران در چارچوب رویکردی اتخاذ شده که هدف آن کاهش ریسک، حفظ تمرکز بر پرونده هسته‌ای و استفاده از کانالی کم‌هزینه و قابل اتکاست؛ مسیری که تجربه گذشته آن را به گزینه‌ای قابل اتکا برای هر دو طرف تبدیل کرده است.