آیا کشتی‌ها در خلیج فارس می‌توانند به حرف ترامپ اعتماد کنند؟

آن را «لانه زنبور‌های هرمز» بنامید. از زمانی که ایران در آغاز ماه مارس تنگه را بست، آن‌قدر اعلامیه‌های متناقض منتشر شد که هیچ‌کس نمی‌دانست تلاش برای عبور از این گذرگاه حیاتی اقدامی هوشمندانه است یا نابخردانه. اما اکنون یک توافق صلح اعلام شده است؛ توافقی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در شبکه «تروث سوشال» گفت «به‌طور کامل بازگشایی بدون عوارض تنگه هرمز را مجاز می‌کند و همزمان رفع فوری محاصره دریایی ایالات متحده را نیز مجاز می‌سازد.»

لحظه‌ای که همه در انتظارش بودند فرا رسیده است. ترامپ در همان پیام نوشت: «کشتی‌های جهان، موتور‌های خود را روشن کنید.» البته روشن کردن موتور کشتی آسان‌ترین بخش کار است (و موتور‌ها در تمام این مدت روشن بوده‌اند). اکنون پرسش این است که چگونه می‌توان همه کشتی‌های گرفتار در خلیج فارس را به شکلی امن و منظم خارج کرد—و اگر برخی نتوانند خارج شوند چه خواهد شد.

بر اساس اعلام ترامپ، کشتی‌ها باید فوراً عبور از تنگه هرمز را از سر بگیرند، همان‌گونه که تا پیش از آغاز جنگ انجام می‌دادند. دریانوردان در امنیت خواهند بود و کسب‌وکار‌ها و مصرف‌کنندگان جهان از قیمت‌های بالای نفت و شبح کمبود رها خواهند شد— «بگذارید نفت جاری شود!».

اما نه به این سرعت. هرچند ترامپ، معاون او جی. دی. ونس و محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی ایران، در ۱۵ ژوئن به‌صورت دیجیتال یک یادداشت تفاهم را امضا کردند، مراسم امضای رسمی تا ۱۹ ژوئن برگزار نخواهد شد. تا آن زمان، کشتی‌هایی که قصد عبور از هرمز را دارند، در فضایی از ابهام حقوقی حرکت خواهند کرد.

چند ساعت پس از اعلام توافق، برخی کشتی‌ها با این حال حرکت کردند. ترامپ نوشت: «کشتی‌ها در حال حرکت هستند.» او افزود آنها در حال عبور از «بزرگراه جنوبی» هستند که «کاملاً امن، مطمئن و پاکیزه» است؛ اشاره‌ای به مسیر کشتیرانی در آب‌های سرزمینی عمان.

ترامپ پس از ورود به فرانسه برای نشست گروه هفت اعلام کرد تنگه روز جمعه «کاملاً باز» خواهد شد. اما خبرگزاری مهر ایران گزارش داد بر اساس طرح ۱۴ بندی مورد توافق ایران و آمریکا، تنگه هرمز نه در ۱۹ ژوئن بلکه «ظرف ۳۰ روز، طبق ترتیبات ایران» بازگشایی خواهد شد. هرچند برخی کشتی‌ها در روز‌های اخیر با امنیت عبور کرده‌اند، اما میزان ابهام به‌گونه‌ای است که موفقیت آنها تضمینی برای دیگر کشتی‌ها محسوب نمی‌شود.

همچنین خطر شعله‌ور شدن دوباره درگیری وجود دارد. ایالات متحده، ایران و پاکستان اعلام کرده‌اند توافق صلح شامل توقف خشونت‌ها در لبنان است، در حالی که اسرائیل گفته نیروهایش در آنجا باقی خواهند ماند. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، ۱۶ ژوئن گفت هرگونه حمله نظامی اسرائیل به لبنان و ادامه اشغال آن را «نقض یادداشت تفاهم» تلقی خواهد کرد.

اگر آتش‌بس میان آمریکا و ایران برقرار بماند و بیشتر کشتی‌ها بخواهند منطقه را ترک کنند، نخستین مسئله ترتیب خروج آنهاست. از آنجا که آتش‌بس تنها ۶۰ روز اعتبار دارد، احتمالاً رقابت شدیدی برای تعیین نوبت‌ها شکل خواهد گرفت. اسوین رینگ‌باکن، مدیرعامل شرکت بیمه جنگ دریایی DNK، گفت: «فشار‌های تجاری نیز می‌تواند بر تصمیم‌ها اثر بگذارد. نفت، گاز و فرآورده‌های نفتی اگر زودتر خارج شوند فرصت سود قابل توجهی فراهم می‌کنند. کود اگر پیش از فصل کشت تحویل داده شود ارزشمند است، اما پس از بسته شدن آن بازه زمانی ممکن است ارزش خود را از دست بدهد.»

جاشوا هاچینسون، مدیر ارشد بازرگانی شرکت امنیت دریایی «امبری»، گفت: «ایران می‌گوید تصمیم با آنهاست، در حالی که آمریکا می‌گوید همه آزادند که خارج شوند.» در واقع، برخی از حدود ۶۰۰ کشتی گرفتار در خلیج فارس ممکن است در این بازه ۶۰ روزه موفق به خروج نشوند و اگر آتش‌بس به توافق صلح دائمی منجر نشود، با انتظاری طولانی‌تر و دشوارتر روبه‌رو شوند.

مسئله دیگر مسیر عبور است، زیرا طرح تفکیک ترافیک دریایی که توسط ایران و عمان اداره می‌شد، با آغاز جنگ از کار افتاد. از آن زمان، معدود کشتی‌هایی که عبور کرده‌اند یا از مسیر شمالی در امتداد سواحل ایران استفاده کرده‌اند یا از مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان. این دو سامانه عملاً یک جاده دوخطه را به چهار خط تبدیل کرده‌اند.

تحریم‌های غربی مانع پرداخت وجه به مقامات ایرانی می‌شود. خبرگزاری فارس ۱۵ ژوئن گزارش داد بر اساس شرایط توافق آتش‌بس، تهران قادر خواهد بود از کشتی‌هایی که از آب‌های ایران عبور می‌کنند هزینه دریافت کند. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، نیز به رسانه‌ها گفت «در ازای خدمات ارائه‌شده، هزینه دریافت خواهد شد.» این اظهارات نشان می‌دهد که پرداخت‌ها تحت توافق آتش‌بس مجاز است، هرچند بر اساس تحریم‌های بین‌المللی ممنوع شده‌اند. (ترامپ در همین حال به روزنامه نیویورک تایمز گفته است هرمز «برای همیشه بدون عوارض» خواهد بود.)

هر مالک کشتی که قصد عبور دارد، باید نگران مین‌های دریایی نیز باشد. مشخص نیست آیا ایران از محل مین‌هایی که در تنگه کار گذاشته اطلاع دارد و آیا تجهیزات لازم برای پاکسازی سریع آنها را در اختیار دارد یا خیر.

رینگ‌باکن گفت: «مگر اینکه ایرانی‌ها محل مین‌ها را اعلام کنند—اگر بتوانند—و مسیری پاکسازی شود، شرایطی به وجود خواهد آمد که اپراتور‌های کم‌احتیاط‌تر در عبور‌های اولیه غالب خواهند بود. دیگران تنها زمانی وارد خواهند شد که ایمنی مسیر اثبات شود.»

در واقع، بازگشت هرمز به وضعیت عادی تنها به معنای خروج بدون مانع کشتی‌های گرفتار نیست؛ ورود ترافیک دریایی به خلیج فارس نیز باید از سر گرفته شود. اگر احتمال درگیری در اطراف هرمز وجود داشته باشد، مالکان کشتی تمایلی به اعزام شناور‌ها به این منطقه نخواهند داشت؛ و در نهایت مسئله «هزینه‌های خدماتی» مطرح است. برای آنکه کشتی‌های مرتبط با غرب بتوانند چنین هزینه‌هایی را پرداخت کنند، تحریم‌های مربوط به ایران باید لغو شود—نتیجه‌ای که در صورت تحقق، می‌تواند یکی از طنزآمیزترین پیامد‌های این جنگ باشد.