تحلیل پیش‌نویس توافق آمریکا و ایران: امتیازات بزرگ از سوی واشنگتن، بدون تعهدات متقابل تهران

اکنون که شبکه سی‌ان‌ان به متن کامل پیش‌نویس توافق میان ایالات متحده و ایران دست یافته است، می‌توان ارزیابی دقیق‌تری از مفاد آن ارائه کرد. اگرچه ممکن است این متن پیش از انتشار رسمی توسط کاخ سفید دستخوش تغییراتی شود، اما اطلاعات موجود برای سنجش ابعاد آن کافی است. از آنچه در این متن دیده می‌شود، شگفت‌آور است که ایالات متحده برای کسب دستاوردی اندک، امتیازات بسیاری را واگذار کرده است. من در گذشته مذاکرات دشواری با ایران داشته‌ام، اما این سند از نظر واگذاری مواردی که ایران سال‌ها برای آن تلاش کرده و به‌ندرت به دست آورده بود، متفاوت است.

به نظر می‌رسد ترامپ به این نتیجه رسیده که هر توافقی، بهتر از وضعیت موجود است. در مقابل، ایران با گروگان گرفتن تنگه هرمز، عملاً ایالات متحده را ناچار به پذیرش خواسته‌های خود کرد و این تاکتیک ظاهراً به نتیجه رسیده است. در عمل، ماهیت این تفاهم‌نامه (MOU) به این معناست که ایران اکنون امتیازات بزرگی، از جمله ده‌ها میلیارد دلار، دریافت می‌کند و در عوض تنها متعهد می‌شود که به کشتی‌ها در تنگه هرمز شلیک نکند.

بر اساس این پیش‌نویس، توافق در دو مرحله اجرا می‌شود؛ مرحله نخست بلافاصله پس از امضا و مرحله دوم در قالب یک «توافق نهایی» که طی ۶۰ روز آینده مذاکره خواهد شد. برای درک چگونگی اجرای آن، باید به «ماده ۱۳» رجوع کرد که تصریح می‌کند بلافاصله پس از امضا، مفاد مواد ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ باید اجرایی شوند.

طبق مواد ۴ و ۵، ایالات متحده محاصره دریایی خود را لغو می‌کند و ایران نیز موانع (از جمله مین‌ها) را پاکسازی می‌کند تا ترافیک عبوری از تنگه هرمز ظرف ۳۰ روز به سطح پیش از جنگ بازگردد. اگر توافق در همین‌جا متوقف می‌شد، برای آمریکا و اقتصاد جهانی دستاورد خوبی بود. اما مشکل اینجاست که تعهدات ایران در اینجا پایان یافته و تعهدات آمریکا آغاز می‌شود.

ماده ۱۰ درباره «لغو تحریم‌ها» تصریح می‌کند که آمریکا بلافاصله پس از امضا، معافیت‌های صادرات نفت خام، محصولات پتروشیمی و کلیه خدمات مرتبط از جمله بانکی، بیمه و حمل‌ونقل را صادر خواهد کرد. این یک امتیاز بزرگ است و عملاً ایران را به وضعیت دوران برجام بازمی‌گرداند. برخی کارشناسان انرژی معتقدند همین یک بند، سالانه ۶۰ تا ۷۰ میلیارد دلار درآمد مستقیم برای ایران به همراه خواهد داشت؛ آن هم فقط در ازای بازگشایی تنگه هرمز که پیش از جنگ نیز باز بود.

ماده ۱۱ نیز به موضوع «دارایی‌های مسدود شده» می‌پردازد و مقرر می‌دارد که این دارایی‌ها آزاد و کاملاً در دسترس قرار گیرند. نکته حائز اهمیت این است که ایران می‌تواند خود تعیین‌کننده ذینفع نهایی این پول‌ها باشد، که این موضوع تفاوت ماهوی با سایر توافق‌های پیشین دارد که منابع صرفاً برای امور غیرتحریمی (مانند کالا‌های بشردوستانه) آزاد می‌شدند.

درباره تعهدات بلندمدت، در متنی که در اختیار داریم، نشانی از امتیازات جدید ایران به آمریکا دیده نمی‌شود. ماده ۸ که به تسلیحات هسته‌ای مربوط است، تنها تکرار می‌کند که ایران «هرگز سلاح هسته‌ای تولید نخواهد کرد». این عبارت از متن برجام ضعیف‌تر است و نکته جدیدی در بر ندارد. همچنین درباره برنامه هسته‌ای، در متن آمده است که این موارد در «توافق نهایی» رسیدگی خواهد شد؛ به عبارت دیگر، ایران فعلاً هیچ تعهد عملی در این زمینه نداده است.

در خصوص ماده ۹ که به صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری اشاره دارد، اگرچه این صندوق بلافاصله ایجاد نمی‌شود، اما ایالات متحده ملزم شده است با شرکای منطقه‌ای خود، طرحی برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی با تضمین تأمین حداقل ۳۰۰ میلیارد دلار تدوین کند. این یعنی بدون تحقق این صندوق، عملاً هیچ «توافق نهایی» وجود نخواهد داشت.

ماده ۷ نیز شاید مهم‌ترین و چالش‌برانگیزترین بخش باشد که در آن آمریکا متعهد می‌شود تمامی تحریم‌های فعلی (شامل تحریم‌های شورای امنیت، آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و تمامی تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا) را لغو کند. تهران این بند را به معنای پایان تمام محدودیت‌های مربوط به موشک‌ها، پهپادها، تروریسم و حقوق بشر تلقی خواهد کرد. در این متن هیچ اشاره‌ای به حمایت ایران از گروه‌های نیابتی، نقض حقوق بشر یا برنامه‌های موشکی نشده است.

در نهایت، تفاهم‌نامه مدعی پایان فوری و دائمی جنگ در همه جبهه‌ها از جمله لبنان است. اما ترامپ خود در نشست گروه هفت در فرانسه، این توافق را با تهدید نظامی مجدد علیه ایران نقض کرد. ذکر این نکته روی کاغذ که جنگ پایان یافته، بدون آنکه ایران متعهد شود حمایت از گروه‌های شبه‌نظامی (مانند حزب‌الله) را متوقف کند، در عمل تأثیری نخواهد داشت. با تکیه بر این متن و رویکرد ۴۷ ساله ایران در مذاکرات، بعید است که ایالات متحده بتواند از این تفاهم‌نامه یک‌سویه، به توافق جامع‌تری دست یابد. دولت آمریکا بخش عمده‌ای از اهرم فشار خود را در ازای بازگشایی تنگه هرمز واگذار کرده و با فرسایشی شدن مذاکرات، صلح پیش‌بینی‌شده در این تفاهم‌نامه ممکن است دوام چندانی نداشته باشد.