توافق ترامپ با ایران تنگه هرمز را کاملاً باز نمیکند
بسته شدن چندماهه تنگه هرمز ــ و در نتیجه توقف عبور حدود یکپنجم نفت مصرفی روزانه جهان ــ مهمترین دلیل نگرانی دونالد ترامپ، رئیسجمهور ایالات متحده، برای تلاش سریع جهت دستیابی به صلح با ایران بود.
با این حال، اگرچه یادداشت تفاهم ۱۴ مادهای که دو کشور امضا کردهاند شامل عباراتی درباره بازگشایی تنگه و ازسرگیری تردد کشتیها در سطح پیش از جنگ است، اما این عبارات بسیار مبهم هستند. هنوز مشخص نیست عبور عادی کشتیها از یکی از مهمترین گلوگاههای دریایی جهان چه زمانی از سر گرفته خواهد شد و اهمیت این موضوع بسیار بالاست؛ قیمت نفت اگرچه از اوج دوران جنگ فاصله گرفته، اما همچنان در سطحی نسبتاً بالا باقی مانده و احتمالاً با کاهش ذخایر و کندی حرکت نفتکشها همچنان بالا خواهد ماند.
برای بررسی این مسئله باید به خود یادداشت تفاهم مراجعه کرد. دو ماده اصلی در این سند به تنگه هرمز و تردد کشتیها مربوط میشود. ماده مهمتر ماده پنجم است که میگوید با امضای این یادداشت تفاهم، ایران «با بهکارگیری حداکثر تلاش خود ترتیبات لازم را برای عبور ایمن کشتیهای تجاری فراهم خواهد کرد و این عبور تنها برای مدت ۶۰ روز بدون دریافت هزینه انجام خواهد شد». اما از همینجا ابهامها آغاز میشود.
در ادامه این ماده آمده است: «تردد کشتیهای تجاری بلافاصله آغاز خواهد شد و با توجه به ضرورت رفع موانع فنی و نظامی و همچنین عملیات پاکسازی مینها توسط جمهوری اسلامی ایران، این تردد ظرف ۳۰ روز برقرار خواهد شد.».
اما رژیم آینده عبور و مرور در تنگه چگونه خواهد بود؟ دولت ترامپ همواره تأکید کرده است که تنگه هرمز به وضعیت کاملاً آزاد و باز بازخواهد گشت، در حالی که تهران پیش از این نهادی برای مدیریت دریافت هزینه عبور کشتیها ایجاد کرده و قصد دارد بخشی از درآمد آن را بهطور مشخص به سپاه پاسداران انقلاب اسلامی اختصاص دهد. با این حال، متن یادداشت تفاهم چنین چیزی را بهطور صریح بیان نمیکند.
در پایان ماده پنجم آمده است: «ایران با سلطاننشین عمان وارد گفتوگو خواهد شد تا درباره اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، در چارچوب حقوق بینالملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشورهای ساحلی این تنگه، با دیگر کشورهای ساحلی خلیج فارس نیز رایزنی کند.»
به نظر میرسد این بند نشان میدهد عملیات پاکسازی مینها ــ که انجمنهای بزرگ کشتیرانی معتقدند ایران تعدادی از آنها را در مسیر اصلی تنگه هرمز کار گذاشته است ــ بر عهده ایران خواهد بود، هرچند ایالات متحده و برخی کشورهای اروپایی نیز توانایی انجام چنین عملیاتی را دارند. این سند همچنین القا میکند که پاکسازی مینها ممکن است یک ماه طول بکشد، در حالی که وزارت دفاع آمریکا به کنگره گفته است این کار ممکن است تا شش ماه زمان ببرد.
یادداشت تفاهم همچنین نشان میدهد ایران ممکن است در طول ۶۰ روز مذاکرات تکمیلی اجازه عبور بدون پرداخت عوارض از تنگه هرمز را بدهد، اما پس از آن احتمال دارد به دنبال ایجاد نظام جدیدی برای عبور کشتیها باشد. همین دو مسئله ــ مینها و عوارض عبور ــ نگرانی اصلی شرکتهای بزرگ کشتیرانی است.
یاکوب لارسن، رئیس ایمنی و امنیت شورای بالتیک و بینالمللی کشتیرانی (Bimco)، در بیانیهای در ۱۸ ژوئن گفت: «بخش مرکزی تنگه مینگذاری شده و قابل کشتیرانی نیست و تنها مسیرهای نزدیک به سواحل عمان و ایران ظاهراً از مین پاک هستند.» او افزود: «با توجه به خطر ازدحام و احتمال بروز حوادث دریایی در این مسیرهای نزدیک ساحل، هنوز عبور کشتیها از تنگه در شرایط فعلی پرخطر ارزیابی میشود.»
انجمن بینالمللی مالکان مستقل نفتکشها (Intertanko) نیز در بیانیهای در ۱۸ ژوئن اعلام کرد: «نیاز فوری به شفافیت درباره اقدامات عملی برای تضمین عبور ایمن کشتیها از تنگه هرمز وجود دارد.» این انجمن در عین استقبال از توافق آمریکا و ایران افزود: «مالکان کشتیها به اطمینان درباره اقدامات عملی برای تضمین ایمنی ناوبری و امنیت دریانوردان نیاز دارند.»
آینده عبور کشتیها از این تنگه ــ اینکه آیا واقعاً به عبور آزاد بازخواهد گشت یا ایران در نهایت نوعی سیستم دریافت عوارض ایجاد خواهد کرد ــ یکی دیگر از نگرانیهای اصلی شرکتهای بزرگ کشتیرانی است.
فیلیپ بلچر، مدیر امور دریایی اینترتانکو، در همان بیانیه گفت: «ماده پنجم یادداشت تفاهم میگوید در ۶۰ روز نخست هیچ عوارضی دریافت نخواهد شد، اما وضعیت آینده مشخص نیست و ایران پس از گفتوگو با عمان و کشورهای خلیج فارس درباره آن تصمیم خواهد گرفت.» او افزود: «نتیجه نهایی این مذاکرات باید تقویت اصل اساسی باشد که تنگه هرمز باید مطابق با کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل برای همه کشورها آزاد و بدون دریافت هزینه باقی بماند.»
اگر کنوانسیون حقوق دریاها ــ که نه آمریکا و نه ایران هرگز آن را تصویب نکردهاند ــ یا حتی کنوانسیونهای ژنو در سال ۱۹۵۸ درباره همین موضوع مبنا قرار گیرد، پاسخ نسبتاً روشن است.
کریستینا سیگ، کارشناس حقوق دریایی در دانشگاه آلبورگ دانمارک، گفت: «وقتی یک آبراه باریک وجود دارد، آن یک تنگه بینالمللی محسوب میشود و همه باید بتوانند بدون هیچ مانعی از آن عبور کنند.» او افزود: «کشورهای ساحلی میتوانند مقرراتی وضع کنند، اما نمیتوانند عوارض دریافت کنند.» او یادآور شد که دانمارک در میانه قرن نوزدهم دریافت عوارض از تنگه دانمارک را لغو کرد؛ بسیار پیش از آنکه معاهدات بینالمللی چنین اقدامی را الزامآور کنند. او همچنین درباره گزارشهایی مبنی بر برنامه دولت ترامپ برای دریافت هزینه جهت عبور سریع و اسکورتشده از تنگه هرمز گفت: «نه، نه، نه، نه، این کار قانونی نیست.»
با این حال، حتی پیش از امضای یادداشت تفاهم نیز بخشی از تردد کشتیها به سمت، از و در مسیر تنگه هرمز در حال انجام بود.
بر اساس دادههای شرکت اطلاعات دریایی ویندوارد، روز چهارشنبه حدود ۲۶ کشتی از تنگه عبور کردند که تعداد آنها بهطور تقریب مساوی میان مسیرهای ورودی و خروجی تقسیم شده بود. البته تنها حدود یکسوم این کشتیها نفتکش بودند و این رقم همچنان تنها بخش کوچکی از حجم تردد پیش از جنگ در هرمز را نشان میدهد، اما در مقایسه با روزهای نخست جنگ، میزان رفتوآمد بیشتری را نشان میدهد. دو سوم دیگر شامل کشتیهای باری و فلهبر بودند.
نشانههای دیگری نیز دیده میشود. گزارشها حاکی از آن است که نفتکشهای عربستان سعودی در نزدیکی تنگه هرمز حضور یافتهاند تا نفت ذخیرهشده را به مشتریان آسیایی منتقل کنند.
نفتکشهای قطری حامل گاز طبیعی مایع نیز پس از ماهها توقف ناشی از جنگ، دوباره به خلیج فارس بازگشتهاند تا بارگیری و صادرات را از سر بگیرند. همچنین نفتکشهای ایرانی که پیشتر بهطور منظم از محاصره دریایی آمریکا عبور میکردند، اکنون با اعلام لغو این محاصره از سوی ارتش آمریکا میتوانند آزادانه به فعالیت خود ادامه دهند.
با این حال، برای آنکه تردد کشتیها به سطح پیش از جنگ بازگردد ــ زمانی که روزانه بیش از ۱۰۰ کشتی از تنگه عبور میکردند ــ مالکان کشتی تأکید میکنند مهمترین مسئله بازگرداندن اعتماد کامل به مسیر اصلی و عمیق دوطرفه در مرکز تنگه است، نه اتکا به مسیرهای باریک و دشوار نزدیک به سواحل عمان و ایران که در حال حاضر بهعنوان مسیرهای جایگزین مورد استفاده قرار میگیرند.
انجمن اینترتانکو در این باره هشدار داده است: «اگر ۵۵۰ کشتی در خلیج فارس قصد خروج داشته باشند و روزانه حدود ۶۰ کشتی بخواهند از تنگه هرمز عبور کنند، مسیرهای فعلی برای مدیریت این حجم از تردد کافی نیست.»
یاکوب لارسن از شورای Bimco نیز در بیانیهای در روز پنجشنبه گفت: «کشتیهایی که در خلیج فارس گرفتار شدهاند علاقه دارند به محض ایمن شدن شرایط منطقه را ترک کنند، اما به دلیل محدود بودن فضای تنگه، این کار باید بهصورت هماهنگ انجام شود.»
گفتوگوی فراز با دکتر مهدی عربصادق
بازنشر به بهانهی حکم تبرئهی بیژن زنگه
بررسی قانون سقف ۲۵ درصدی افزایش اجاره خانه
تفسیر سیاسی روز
- تازهها
- پربازدیدها
بازنشر به بهانهی حکم تبرئهی بیژن زنگه
تفسیر سیاسی روز
گفتوگوی فراز با مازیار بالائی، عضو شورای مرکزی حزب اعتماد ملی
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جانفدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاحطلب «عهد» در گفتگو با فراز:
مینو محرز در گفتوگو با فراز توضیح میدهد