چرخش راهبردی تهران پس از جنگ؛ عبور از آرمان‌گرایی به سوی عمل‌گرایی

تحلیل‌های داخلی و بین‌المللی حاکی از آن است که درس‌های آموخته‌شده از جنگ ۱۱۰ روزه، عامل تعیین‌کننده‌ای در تغییر مسیر سیاست‌گذاری‌های کلان ایران خواهد بود. اکنون این پرسش مطرح است که آیا دولت جدید ایران با عبور از مناقشات، به سمت تعاملی بر پایه واقع‌گرایی حرکت خواهد کرد یا خیر؛ تغییری که می‌تواند آغازگر فصلی نو برای اقتصاد کشور باشد.

در حال حاضر، ایران در یک دوره گذار قرار دارد. نشانه‌ها حاکی از آن است که دولت، با درک ضرورت بازگشت به ثبات، در حال پیگیری نوعی عمل‌گرایی سیاسی است. اگرچه رهبری نظام بر حفظ خطوط قرمز تأکید دارد، اما به نظر می‌رسد فضا برای فعالیت جریان‌های معتقد به رویکرد‌های دیپلماتیک جهت کاهش تنش‌ها بازتر شده است.

قالیباف و راهبرد توازن با شرق

در این میان، نقش مجلس و شورای عالی امنیت ملی در مدیریت این گذار برجسته است. محمدباقر قالیباف، که در این دوران جایگاه خود را به عنوان چهره‌ای موثر در پیشبرد اجماع داخلی تثبیت کرده، اکنون پرچمدار رویکردی است که اولویت را از «تهدیدات خارجی» به «بهبود وضعیت اقتصادی» تغییر داده است. او با تأکید بر اینکه «باید خط مقدم را از مدیریت بحران‌های نظامی به سمت حل مشکلات معیشتی تغییر دهیم»، نشان داده که دولت به دنبال یک «چرخش گفتمانی» است.

یکی از ستون‌های اصلی این راهبرد، بازنگری در روابط با چین است. تحلیلگران بر این باورند که تهران متوجه شده در گذشته به چین نگاهی صرفاً ابزاری داشته و اکنون قصد دارد با تصحیح این «خطای راهبردی»، چین را به شریک اصلی اقتصادی خود در دوران پساتحریم تبدیل کند.

انتصاب قالیباف به عنوان فرستاده ویژه به چین، پیامی روشن به بازار‌های جهانی است که تهران قصد دارد موازنه قوا را با تکیه بر سرمایه‌گذاری‌های شرق بهبود ببخشد.

چالش‌های پیش رو

با این حال، کارشناسان هشدار می‌دهند که این عمل‌گرایی، لزوماً به معنای تغییر در ساختار‌های بنیادین نیست. دولت جدید در حالی که می‌کوشد با ادبیاتِ «ثبات و توسعه» جامعه را به آرامش دعوت کند، با دو چالش موازی روبروست: نخست، مدیریت انتظارات عمومی که خواستار گشایش‌های ملموس هستند و دوم، موازنه میان جریان‌های داخلی که همچنان به تقابل با غرب باور دارند.

در حوزه سیاست خارجی نیز، گرچه آمریکا به دنبال حفظ کانال‌های ارتباطی است، اما هنوز ابهامات زیادی درباره رژیم نظارتی و تداوم مذاکرات وجود دارد. دولت پزشکیان اکنون باید ثابت کند که می‌تواند همزمان با حفظ استقلال سیاسی، فضای اقتصادی را از زیر سایه فشار‌های خارجی خارج کند.

در نهایت، آنچه از برآیند تحولات تهران برمی‌آید، تلاش برای رسیدن به نوعی «واقع‌گرایی اقتدارگرا» است؛ رویکردی که در آن امنیت ملی با رفاه اقتصادی پیوند خورده و تهران می‌کوشد با اتخاذ سیاستی متوازن، از انزوای مطلق خارج شود. این مسیر، آزمونی بزرگ برای دولت جدید است تا نشان دهد آیا می‌تواند بدون تکرار تجربیات پیشین، بستری پایدار برای زیست اقتصادی مردم فراهم کند یا خیر.