توافق روی کاغذ، آشوب در دریا؛ معمای عبور از تنگه هرمز در سایه تهدید‌های نظامی

«اگر هر شناوری تلاش کند بدون اجازه ما… یا خارج از مسیر تعیین‌شده از تنگه عبور کند، مسئولیت هرگونه عواقب آن بر عهده خودش خواهد بود.»

این هشداری بود که روز پنج‌شنبه از سوی سپاه پاسداران ایران خطاب به کشتی‌های در حال عبور از تنگه هرمز مخابره شد؛ گلوگاه حیاتی نفت که اکنون به عنوان یکی از بزرگ‌ترین آزمون‌های توافق میان ایران و ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ ظاهر شده است.

تنها چند ساعت بعد، یک مقام آمریکایی به سی‌ان‌ان گفت که کشتی کانتینربر «اِور لاولی» (Ever Lovely) با پرچم سنگاپور هدف حمله یک پهپاد ایرانی قرار گرفته است. این حمله که اولین مورد پس از امضای پیمان صلح به شمار می‌رود، روز جمعه از سوی پرزیدنت دونالد ترامپ به عنوان «نقض احمقانه توافق آتش‌بس ما» توصیف شد.

در پاسخ به این اقدام، ارتش آمریکا روز جمعه حملاتی را علیه اهداف نظامی ایران در اطراف تنگه هرمز انجام داد. با این حال، یک مقام آمریکایی با کم‌اهمیت جلوه دادن احتمال تشدید تنش‌ها پس از این حملات، به سی‌ان‌ان گفت که این اقدامات دست‌کم در حال حاضر نشان‌دهنده بازگشت به عملیات‌های جنگی بزرگ نیست.

شبکه دولتی «پرس تی‌وی» گزارش داد که سپاه پاسداران اعلام کرده در واکنش به حملات روز جمعه، مواضع نظامی آمریکا در منطقه را هدف قرار داده است. ارتش آمریکا هنوز وقوع چنین حملاتی را تأیید نکرده است. بحرین نیز بامداد شنبه از حملات پهپادی ایران به قلمرو خود خبر داد، اما هدف این حملات هنوز مشخص نیست.

توافق آتش‌بس مقرر می‌دارد که ایران «تمام تلاش خود را به کار خواهد بست» تا امنیت عبور و مرور کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز را تضمین کند؛ آبراهی که یک‌پنجم عرضه نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) جهان از آن عبور می‌کند. تضمین ترانزیت بدون مانع، اصلی‌ترین امتیاز ایران به ایالات متحده بود.

اما برای ایران، بازگشایی تنگه به معنای چشم‌پوشی از کنترل آن نیست. در یکی از بند‌های مبهم توافق آمده است که ایران و عمان برای «تعیین مدیریت آینده» این آبراه همکاری خواهند کرد که به طور موثر به تهران نقشی رسمی در مدیریت آن می‌بخشد.

در حالی که مذاکرات با آمریکا پیش می‌رود، حمله روز پنج‌شنبه سیگنالی است مبنی بر اینکه ایران قصد دارد شرایط خود را بر تنگه تحمیل کرده و تعیین کند کشتی‌ها در چه زمان و مکانی اجازه عبور دارند. سپاه پاسداران مسیر‌های تأیید نشده توسط تهران را «غیرقابل قبول»، «کاملاً خطرناک» و «ممنوع» خوانده و از همه شناور‌ها خواسته است تا برای تضمین عبور امن، منحصراً با نیروی دریایی این نهاد هماهنگ شوند.

در همین حال، «سازمان تنگه خلیج فارس ایران» (PGSA) که به‌تازگی تأسیس شده، مقرراتی را صادر کرده که بر اساس آن کشتی‌ها ملزم به تکمیل فرم مجوز از طریق ایمیل در ازای دریافت «ضمانت عبور امن» شامل بیمه هستند. سی‌ان‌ان تلاش کرد با این سازمان تماس بگیرد، اما ایمیل‌های ارسالی برگشت خورد.

اکنون سه مسیر متمایز برای کشتی‌ها در این کریدور دریایی باریک ایجاد شده است و نهاد‌های مختلف برای سازماندهی تردد ده‌ها شناور در این آبراه ۲۱ مایلی رقابت می‌کنند. یک مسیر جنوبی از آب‌های عمان می‌گذرد؛ مسیر دوم که پیش از جنگ استفاده می‌شد از میان تنگه عبور می‌کند و مسیر سوم در بخش شمالی تحت کنترل ایران است. این وضعیت اپراتور‌های کشتی را با انتخابی دشوار رو‌به‌رو کرده است.

دیمیتریس مانیاتیس، مدیرعامل شرکت مشاوره ریسک دریایی «ماریسکس»، به سی‌ان‌ان گفت: «همه اینها برای ناوبری ایمن در آن آب‌ها بسیار گیج‌کننده است. محیط فعلی به شدت خطرناک است.»

ترس کشتی‌داران از تحریم‌های آمریکا

عدم قطعیت درباره انتخاب مسیر، تلاش‌ها برای بازگشت تجارت در این آبراه به سطوح پیش از جنگ را پیچیده کرده است. شرکت‌های کشتیرانی می‌گویند آنچه ممکن است رهبران ایران و آمریکا روی آن توافق کرده باشند، در دریا منعکس نمی‌شود.

کریدور‌های رقیب آنها را سردرگم کرده و مجبور ساخته تا نه تنها در آب‌های خائنانه — با تهدید مین‌های دریایی، پهپاد‌ها و قایق‌های گشتی سپاه — بلکه در جریان‌های پیچیده سیاسی سراسر تنگه حرکت کنند.

اگر کشتی‌ها مسیر‌های غیرایرانی را انتخاب کنند، با خطر حمله رو‌به‌رو می‌شوند. اگر از خواسته‌های سپاه پیروی کرده و از مسیر ایرانی استفاده کنند، از خطر تحریم‌های غرب در صورت فروپاشی توافق بیم دارند.

مانیاتیس به سی‌ان‌ان گفت: «کشتیرانی جهانی می‌خواهد از تعامل با ایرانی‌ها اجتناب کند، زیرا این ترس وجود دارد که در آینده با خطر تحریم‌های آمریکا مواجه شوند. مردم نسبت به دولت فعلی آمریکا بسیار محتاط هستند، زیرا آنها قبلاً اعلام کرده بودند که هرگونه پرداخت عوارض به رژیم ایران می‌تواند دلیلی برای تحریم‌های آمریکا باشد.»

ایران در ابتدا درخواست پرداخت هزینه برای عبور را داشت، اما بعداً اعلام کرد که فوراً عوارض وضع نخواهد کرد. در عوض، قصد دارد هزینه‌هایی برای خدمات دریایی و مالیات زیست‌محیطی جدیدی بر کشتی‌ها وضع کند؛ اقدامی که باعث تعجب متحدان عرب صادرکننده نفت آمریکا شده است.

پس از حمله به کشتی «اِور لاولی»، سازمان بین‌المللی دریانوردی (IMO) عملیات تخلیه بشردوستانه هماهنگ‌شده‌ای را که بیش از ۵۰۰ کشتی تجاری حامل ۱۱ هزار دریانوردِ محبوس در خلیج فارس را به بیرون هدایت می‌کرد، «تا زمان کسب شفافیت بیشتر» متوقف کرد. کارشناسان دریایی می‌گویند دست‌کم چهار کشتی متعاقباً از کریدور بازگشته‌اند.

برای کشتی‌هایی که مسیر عمانی (با ریسک تحریمی کمتر) را انتخاب می‌کنند، شناور‌ها بسیار نزدیک به یکدیگر حرکت می‌کنند که خطر حوادث دریایی را افزایش می‌دهد. در طول جنگ، نرخ بیمه نیز سر به فلک کشید و مالکان کشتی برای محافظت در برابر حملات، بیش از یک میلیون دلار برای هر نفتکش بسیار بزرگ (VLCC) پرداخت می‌کردند.

متیو رایت، تحلیلگر ارشد باربری در مؤسسه داده‌کاوی «کپلر»، می‌گوید این نرخ‌ها علی‌رغم کاهش وقوع حوادث، همچنان بالا مانده است. به گفته او، کشتی‌ها برای دریافت بیمه جهت عبور از تنگه، باید مسیری را که انتخاب می‌کنند اعلام کنند.

رایت افزود: «ما به نقطه صفر بازنگشته‌ایم، اما کاملاً مشخص است که هنوز در دوره ۶۰ روزه آتش‌بس هستیم تا اینکه تضمین قطعی برای بازگشایی تنگه هرمز وجود داشته باشد. اگر اختلافات تا اواسط اوت برطرف نشود، ممکن است شاهد استفاده از سه مسیر به شکلی آشفته‌تر و ناامن‌تر باشیم.»

علی‌رغم این آشفتگی، شرکت‌های ریسک دریایی با احتیاط خوش‌بین هستند که شناور‌ها پس از ماه‌ها بلاتکلیفی، سفر در این مسیر دشوار را آغاز کرده‌اند؛ حتی اگر این به معنای پذیرش واقعیت‌های سیاسی جدید تنگه و تحمل هزینه‌های به مراتب بالاتر باشد.

با این حال، همین شرکت‌ها هشدار می‌دهند که شکاف آشکاری بین آنچه رهبران در اتاق‌های مذاکره توافق کرده‌اند و آنچه در تنگه در حال رخ دادن است، وجود دارد. این بلاتکلیفی باعث شده بسیاری از مالکان کشتی پیش از اجازه حرکت دوباره به شناور‌های خود، منتظر دوره‌ای طولانی از تردد‌های بدون حادثه بمانند.

رایت در پایان گفت: «ما از موقعیتِ بی‌اعتمادی شدید میان دو طرف می‌آییم، بنابراین توافق یک قدم اولِ خوب است. اما بدیهی است که شکاف بزرگی میان گفته‌های آمریکا و گفته‌های ایرانی‌ها وجود دارد. ما در یک دوره بسیار پرآشوب هستیم.»