وقتی ورق علیه پوتین برمی‌گردد؛ از «سندروم مرد در حال غرق شدن» تا خطر تشدید بحران

این روز‌ها زمانه دشواری برای ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، است. «عملیات ویژه نظامی» که او در سال ۲۰۲۲ علیه اوکراین آغاز کرد و قرار بود ظرف چند روز با استقرار یک حکومت دست‌نشانده در کی‌یف پایان یابد، اکنون بیش از جنگ شوروی علیه آلمان نازی و حتی طولانی‌تر از کل جنگ جهانی اول به درازا کشیده است. نیرو‌های او مدت‌هاست که دیگر دستاورد چشمگیری در میدان نبرد ندارند؛ برخی داده‌ها حتی نشان می‌دهد که نیرو‌های روسیه در ماه‌های آوریل و مه بخشی از اراضی را از دست داده‌اند. آنچه روس‌ها به دست آورده‌اند نیز بهای گزافی داشته است. ماه گذشته، آنا کیست-باتلر، رئیس سازمان اطلاعاتی GCHQ بریتانیا، با استناد به اطلاعات جدید اعلام کرد که شمار کشته‌های جنگی روسیه احتمالاً به نزدیک نیم میلیون نفر رسیده است؛ منابع مختلف غربی مجموع تلفات روسیه را به‌مراتب بیش از یک میلیون نفر برآورد می‌کنند.

در مقیاس نسبی، تلفات فرسایشی حتی تکان‌دهنده‌تر است. بنا بر برخی برآوردها، اکنون روسیه به ازای هر یک کشته یا مجروح جدی اوکراینی، هشت نفر کشته یا به‌شدت مجروح می‌دهد. با میانگین تلفات ماهانه بیش از ۳۰ هزار نفر در سال جاری، ارتش روسیه برای جایگزینی نیرو‌ها با سربازان تازه‌نفس با مشکل مواجه است. این کشور برای جذب نیرو، پاداش‌هایی تا سقف ۸۰ هزار دلار و حتی تا ۱۴۰ هزار دلار بخشودگی بدهی پیشنهاد می‌کند.

کسانی هم که جذب می‌شوند چشم‌انداز روشنی پیش‌رو ندارند. به گفته وبلاگ‌نویسان نظامی روس، امید به زندگی یک نیروی تازه‌وارد ــ از زمان ورود به محل آموزش تا کشته شدن در منطقه نبرد ــ بین ۱۰ روز تا سه هفته است. پس از اعزام به خط مقدم، رزمندگان روس به‌طور متوسط بین ۲۰ تا ۳۵ دقیقه زنده می‌مانند. بخش عمده‌ای از این وضعیت ناشی از دگرگونی چشمگیر فناوری و تاکتیک‌های جنگی است، به‌ویژه نقشی که پهپاد‌ها به‌عنوان ماشین‌های اصلی کشتار در این جنگ ایفا می‌کنند؛ تحولاتی با پیامد‌های جدی برای آینده جنگ در دیگر نقاط جهان.

برای پوتین نگران‌کننده‌تر آن‌که حال‌وهوای داخل روسیه در حال تغییر است. سال‌ها بسیاری از روس‌ها به دلیل تبلیغات میهن‌پرستانه بی‌وقفه رسانه‌های تحت کنترل کرملین و تأثیر محدود جنگ بر زندگی روزمره، از تهاجم به اوکراین حمایت می‌کردند. اما اکنون اوکراین جنگ را به داخل روسیه کشانده است. پهپاد‌های دوربرد جدید و تولید داخل کی‌یف مانند FP-۱، FP-۲ و هورنت، از نظر اقتصادی، راهبردی و روانی ضربات مؤثری وارد می‌کنند. اوکراین اکنون به‌طور منظم اهدافی را در عمق خاک روسیه هدف قرار می‌دهد؛ از جمله حمله گسترده اواسط ژوئن به مسکو که ظاهراً بزرگ‌ترین پالایشگاه نفت پایتخت را تا سال ۲۰۲۷ از کار انداخته است.

علاوه بر اهداف نظامی مانند پایگاه‌های هوایی و سکوی پرتاب موشک، تمرکز ویژه کارزار حملات عمقی اوکراین بر پالایشگاه‌های نفت، خطوط لوله، زیرساخت‌های صادرات انرژی و انبار‌های سوخت روسیه بوده است. رویترز برآورد می‌کند که پهپاد‌های اوکراینی ظرفیت پالایش را روزانه ۷۰۰ هزار بشکه کاهش داده‌اند. وبلاگ‌نویسان روس ــ که عملاً آخرین عرصه‌های بیان نسبتاً آزاد در این کشورند ــ خشمگین‌اند، زیرا درمی‌یابند روسیه بسیار آسیب‌پذیرتر از آن چیزی است که کرملین القا می‌کرد.

حملات چشمگیر دیگری نیز رخ داده است. صبح نخست مجمع اقتصادی بین‌المللی سن‌پترزبورگ در اوایل ژوئن، پهپاد‌های اوکراینی یک پایانه نفتی در این شهر را هدف قرار دادند و ستون‌های عظیم دود سیاه برای مهمانان کنفرانس به‌وضوح قابل مشاهده بود. سه روز بعد ــ و بار دیگر در ۲۰ ژوئن ــ پهپاد‌ها پالایشگاه آنتیپینسکی در تیومن در غرب سیبری را هدف گرفتند؛ پالایشگاهی که روزانه حدود ۱۶۰ هزار بشکه نفت را به سوخت تبدیل می‌کند و بیش از هزار مایل از خط مقدم فاصله دارد. تأسیسات دوردستی، چون ولادی‌وستوک و ساخالین نیز به سرمایه‌گذاری در سامانه‌های ضدپهپادی روی آورده‌اند. به نظر می‌رسد اکنون هیچ نقطه‌ای در روسیه امن نیست.

روس‌ها فشار اقتصادی فزاینده‌ای را احساس می‌کنند. گزارش‌های تازه از سهمیه‌بندی سوخت و کمبود‌های دیگر به امری عادی بدل شده است. در کریمه تحت اشغال روسیه، ذخایر سوخت آن‌چنان کاهش یافته که مقامات فروش عمومی را متوقف کرده‌اند؛ در خود روسیه نیز بیش از نیمی از مناطق کشور سهمیه‌بندی سوخت را آغاز کرده‌اند. تولید گازوئیل در ماه مه ۱۰ درصد دیگر کاهش یافت و مسکو به‌طور موقت صادرات بنزین را ممنوع کرد؛ اقدامی که احتمالاً نتیجه حملات اوکراین به پالایشگاه‌هاست و توانایی مسکو برای بهره‌برداری از قیمت‌های بالای نفت ناشی از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران را تضعیف کرده است.

حملات پهپادی اوکراین بر اقتصادی که از پیش زیر فشار جنگ بود، فشار بیشتری وارد کرده است. اوایل امسال، سازمان اطلاعات فدرال آلمان گزارش داد که هزینه‌های نظامی روسیه اکنون نیمی از کل بودجه دولت را تشکیل می‌دهد؛ رقمی به‌مراتب بالاتر از آنچه کرملین علناً اعلام کرده است. توماس نیلسون، رئیس سرویس اطلاعات نظامی و امنیتی سوئد، ارزیابی کرد که اقتصاد روسیه «تنها می‌تواند وارد یکی از دو سناریو شود: افول بلندمدت یا شوک». به گفته او، هر دو مسیر به «فاجعه مالی» منتهی می‌شود.

در آوریل، الویرا نابیولینا، رئیس بانک مرکزی روسیه، نسبت به تورم بالا و «وخامت تقریباً دائمی» اقتصادی هشدار داد. او افزود که روسیه برای نخستین بار در تاریخ معاصر خود با کمبود نیروی کار روبه‌روست؛ نه‌کم به دلیل شمار زیاد مردانی که کشته یا مجروح شده یا در جنگ حضور دارند. مقام‌های ارشد دولتی اذعان کرده‌اند که کاهش‌های عمیق هزینه‌های دولتی اجتناب‌ناپذیر است.

سایر بخش‌های اقتصاد نیز چشم‌انداز امیدوارکننده‌ای ندارند: ساخت‌وساز مسکن در سه‌ماهه نخست امسال نسبت به مدت مشابه سال ۲۰۲۵ نزدیک به ۴۰ درصد کاهش یافت. تقاضا برای فضای انبار‌های تجاری نیز تقریباً به همین میزان افت کرد. شمار پرواز‌های مسافری غیرنظامی لغوشده از ابتدای سال چهار برابر شده است. افزایش برداشت‌ها از حساب‌های بانکی تجاری نیز موجب نگرانی است.

اوایل این ماه، در مسکو شایعاتی پیچید که ممکن است نابیولینا به دلیل هشدارهایش که برای پوتین قابل‌قبول نیست، برکنار شود. برای پر کردن خزانه دولت، الیگارش‌ها «کمک‌های داوطلبانه» به صندوق جنگ روسیه کرده‌اند؛ مقام‌ها انتظار دارند این کمک‌ها تا پایان ۲۰۲۶ حدود ۴ میلیارد دلار جمع‌آوری کند. این ماه کرملین همچنین دارایی‌های وادیم موشکویچ، بنیان‌گذار روس‌آگرو، به ارزش بیش از ۷ میلیارد دلار را مصادره کرد. اینها نشانه‌های هشداردهنده‌ای است که برای نزدیکان پوتین خوشایند نخواهد بود: نمایش همبستگی یک چیز است، اما ضربه خوردن جدی به دارایی‌ها چیز دیگری.

نارضایتی از نحوه مدیریت جنگ توسط پوتین در حال شکل‌گیری است. یک تاجر ارشد روس که نامش فاش نشد، ماه گذشته به فایننشال‌تایمز گفت: «همه خشمگین‌اند» و افزود همگان «کاملاً متفق‌القول‌اند که این یک فاجعه است». گاردین نیز به نقل از یک رهبر تجاری ناشناس دیگر نوشت: «درک فزاینده‌ای وجود دارد که تصمیم‌های کاملاً بی‌معنا و خودویرانگر گرفته می‌شود. کسانی که زمانی از پوتین دفاع می‌کردند، دیگر چنین نمی‌کنند. هر حسّی از آینده از بین رفته است.» تنها تسلای او این بود که «هیچ‌کس باور ندارد همه‌چیز ناگهان فردا فروبپاشد.»

این ارزیابی احتمالاً درست است، اما برخی وبلاگ‌نویسان روس چنین نمی‌اندیشند. ماکسیم کالاشنیکوف اوایل امسال نوشت: «ما در آستانه رویداد‌های دراماتیک هستیم» و پرسید: «آیا به سمت چیزی شبیه ۱۹۱۷ می‌رویم؟» ــ اشاره به سال انقلابی فروپاشی امپراتوری روسیه.

نارضایتی در حال گسترش است. آنچه محتمل‌تر از یک انقلاب دیگر به نظر می‌رسد، آن است که درد اقتصادی و سرخوردگی از جنگ، جناح‌هایی در مسکو را متقاعد کند زمان آغاز تازه‌ای فرا رسیده است. ترک‌های امروز می‌تواند به شکاف‌های فردا بدل شود.

پوتین راه خروج آسانی ندارد. جنگ از نظر مالی، جمعیتی و سیاسی غیرقابل‌تحمل شده است. در عین حال، تبدیل اقتصاد به ماشین جنگی بدان معناست که کاهش هزینه‌های دفاعی یا توافق با اوکراین نیز خود مشکل‌ساز خواهد بود؛ زیرا هزینه‌های نظامی تقریباً تنها محرک رشد است و کاهش آن به انقباض شدید اقتصادی و ضربه به نزدیکان پوتین که از قرارداد‌های دولتی سود می‌برند، می‌انجامد.

هرچند پوتین مکرراً می‌گوید آماده مذاکره است، نشانه‌ای از آمادگی برای مصالحه نشان نمی‌دهد. او بار‌ها پیشنهاد‌های صلح دونالد ترامپ را ــ که به روسیه امتیاز بیشتری می‌داد ــ رد کرده است. هدف او همچنان تحت‌انقیاد درآوردن اوکراین و سلب توان آن برای عمل به‌عنوان کشوری مستقل است.

پوتین برای ماندن در قدرت هر کاری خواهد کرد؛ به‌ویژه آنکه پیامد‌های کناره‌گیری یا وادار شدن به کناره‌گیری غیرقابل پیش‌بینی است و می‌تواند به زندان یا حتی مرگ او بینجامد. با وخیم‌تر شدن اوضاع، او سر دیگران را زیر آب خواهد برد تا زمانی که با مقاومت جدی روبه‌رو شود. ریچارد مور، رئیس پیشین‌ام‌آی۶ بریتانیا، اخیراً گفت پوتین «مایل به گسترش میدان نبرد» از طریق خرابکاری، حملات سایبری و آتش‌افروزی در بریتانیاست.

هرگاه پوتین در این جنگ احساس محاصره کرده، به تهدید به تشدید تنش علیه اوکراین و غرب متوسل شده است. در پایان ماه مه، سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه، به مارکو روبیو، همتای آمریکایی خود، هشدار داد که روسیه «حملات نظام‌مند و پایدار به تأسیسات خدمت‌رسان به نیرو‌های مسلح اوکراین در کی‌یف و همچنین مراکز مرتبط تصمیم‌گیری» انجام خواهد داد و از کشور‌های غربی خواست کارکنان دیپلماتیک خود را تخلیه کنند.

پوتین در پایان سال ۲۰۲۴ دکترین هسته‌ای رسمی کشور را بازنگری کرد و آستانه استفاده از سلاح هسته‌ای را به‌طور قابل‌توجهی پایین آورد و اعلام کرد تهاجم یک کشور غیرهسته‌ای با حمایت یک قدرت هسته‌ای می‌تواند پاسخ هسته‌ای در پی داشته باشد. روسیه همچنین تلویحاً اعلام کرده سلاح‌های هسته‌ای در بلاروس مستقر کرده است.

اگر یک ربع قرن درباره پوتین درسی داده باشد، این است که او استراتژیست و تصمیم‌گیرنده ضعیفی است. او می‌توانست در مقاطع مختلف مسیر دیگری برگزیند، اما در ذهنیتی از بدگمانی و سوءظن گرفتار مانده است. با وخیم‌تر شدن مشکلات روسیه در تابستان و کاهش گزینه‌های پیش‌روی او، وسوسه‌اش برای تشدید تنش در داخل و خارج افزایش خواهد یافت.

هشدار نویسنده روشن است: از مرد در حال غرق شدن برحذر باشید؛ ماه‌های پیش رو احتمالاً در داخل و خارج روسیه خطرناک خواهد بود، زیرا پوتین برای سرپا ماندن دست به تلاش‌های ناامیدانه خواهد زد.