درگیری‌های تازه آمریکا و ایران شکنندگی آتش‌بس را آشکار کرد و نشان داد چرا ممکن است نتیجه‌بخش باشد

یک توافق ظاهری میان آمریکا و ایران برای توقف موج تازه خشونت‌ها، آتش‌بسی را تثبیت کرد که نخستین گام برای پایان دائمی جنگ به شمار می‌رود و در عین حال نشان داد هر دو طرف منافع ملی حیاتی در تحقق چنین هدفی دارند.

این توافق پس از چند روز درگیری در اطراف تنگه هرمز و خلیج فارس حاصل شد؛ درگیری‌هایی که می‌توان آنها را تلاشی از سوی دو دشمن برای تعریف دقیق‌تر مفاد مبهم تفاهم‌نامه میان خود و شکل دادن به مذاکرات پیشِ رو درباره مسائل حیاتی ـ از جمله برنامه هسته‌ای تهران ـ دانست.

یک مقام دولت دونالد ترامپ گفت دو طرف توافق کرده‌اند روز سه‌شنبه در قطر دیدار کنند و «فعلاً از تنش عقب‌نشینی کنند». ایران بلافاصله در این باره اظهار نظری نکرد.

چهار روز حملات ایران به کشتی‌های تجاری، پاسخ‌های تلافی‌جویانه آمریکا و سپس حملات تهران به پایگاه‌های آمریکا و متحدان آن در خلیج فارس، خطر گسترش درگیری به نبردی وسیع‌تر را افزایش داد و روند بهبود اقتصاد جهانی را در زمانی که نفت دوباره از تنگه هرمز عبور می‌کند به خطر انداخت. این اقدامات همچنین به نظر می‌رسد با مفاد تفاهم‌نامه‌ای که دو طرف امضا کرده‌اند در تضاد بوده باشد.

ایران در پی آن بود که اهرم فشار جدید خود ـ یعنی توانایی مدیریت عبور و مرور در آبراهی حیاتی برای اقتصاد جهانی ـ را حفظ کند. حملات موشکی این کشور به کشور‌های خلیج فارس و دارایی‌های آمریکا نشان می‌داد تهران در تلاش است یک الگوی راهبردی منطقه‌ای تازه در دوره پس از جنگ ایجاد کند. در عین حال، ایران به نظر می‌رسید در حال افزایش فشار سیاسی بر دونالد ترامپ است و می‌خواهد میزان تحمل او را در حالی که می‌کوشد توافق پایان جنگ را پیروزی بزرگی جلوه دهد، بیازماید.

واشنگتن نمی‌توانست اجازه دهد ایران کنترل عبور کشتی‌ها از این تنگه را در دست بگیرد. چنین وضعیتی این تصور را ایجاد می‌کرد که آمریکا در جنگی که خود آغاز کرده شکست خورده است. در این صورت جمهوری اسلامی می‌توانست اقتصاد جهانی را در هر زمانی به گروگان بگیرد و بر آمریکا فشار سیاسی وارد کند. در این روند، قدرت آمریکا در منطقه ـ که در توانایی آن برای حمایت از متحدانش نمود دارد ـ تضعیف می‌شد.

افزایش تنش‌های ایران پس از سفر مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، به کشور‌های خلیج فارس در هفته گذشته رخ داد؛ سفری که در آن آمریکا و متحدانش از آزادی کامل، بدون شرط و بدون محدودیت کشتیرانی در تنگه هرمز ـ بدون عوارض، هزینه یا تلاش ایران برای اعمال کنترل ـ حمایت کردند. این موضع به‌عنوان تلاشی برای رفع ابهام‌های موجود در توافق تلقی شد؛ توافقی که هرچند ایران را ملزم به بازگرداندن عبور آزاد کشتی‌ها می‌کند، اما امکان بهره‌برداری مالی از این مسیر در آینده را به‌طور کامل رد نکرده است.

با این حال چرخه تحریک‌های ایران و پاسخ‌های آمریکا بازی خطرناکی بود. این روند می‌توانست به‌طور مستقل تشدید شود؛ آن هم در زمانی که اعتبار رئیس‌جمهور غیرقابل پیش‌بینی آمریکا در معرض آزمون قرار داشت و او در هفته‌ای قرار داشت که می‌کوشید با برگزاری مراسم دویست‌وپنجاهمین سالگرد اعلامیه استقلال، خود را در مرکز توجه قرار دهد.

ترامپ روز یکشنبه تهدید کرد اگر ایران همچنان «آتش‌بس را نقض کند»، «دیگر وجود نخواهد داشت». هرچند حامیان او ممکن است نتیجه بگیرند که این هشدار باعث عقب‌نشینی تهران شد، اما ایرانی‌ها در طول جنگ آموخته‌اند که تندترین سخنان او را چندان جدی نگیرند. رئیس‌جمهور آمریکا همچنین در نهایت با اقدامی موافقت کرد که به باور بسیاری از منتقدان نوعی عقب‌نشینی در برابر ایران بود، زیرا استدلال کرد ادامه جنگ می‌تواند رکود اقتصادی بزرگی ایجاد کند.

با این حال ترامپ اغلب با نوسان در مواضع خود شناخته می‌شود؛ بنابراین برای تهران در آینده خطرناک خواهد بود اگر تصور کند او همیشه به شکلی قابل پیش‌بینی رفتار می‌کند یا از تشدید بزرگ درگیری پرهیز خواهد کرد.

با وجود شعله‌ور شدن‌های اخیر، همواره یک منطق راهبردی در پس این تحولات وجود داشت که بازگشت به جنگ تمام‌عیار را نامحتمل می‌کرد. ایران از تفاهم‌نامه منافع قابل توجهی به دست آورده است. آمریکا برخی تحریم‌ها را تا زمان دستیابی به توافق نهایی تعلیق کرده و تهران نیز ارسال میلیون‌ها بشکه نفت خود را از سر گرفته تا اقتصاد آسیب‌دیده‌اش را احیا کند.

در همین حال افزایش عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز به کاهش قیمت جهانی نفت کمک کرده و وعده بنزین ارزان‌تر را به همراه آورده است؛ موضوعی که در شرایط بحران هزینه‌های زندگی برای ترامپ اهمیت دارد، زیرا این مسئله به کاهش محبوبیت او پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای کمک کرده است. طبق داده‌های انجمن خودروی آمریکا (AAA)، میانگین قیمت بنزین در آمریکا روز یکشنبه به هر گالن ۳.۸۷ دلار رسید. این رقم هنوز حدود ۳۰ درصد بیشتر از قبل از جنگ است، اما بسیار پایین‌تر از اوج ۴.۵۶ دلاری در اواخر ماه مه قرار دارد.

برخلاف برخی از روسای‌جمهور پیشین آمریکا، ترامپ از وسوسه تشدید جنگی که به نظر می‌رسید به نتیجه‌ای نامشخص منتهی می‌شود و می‌توانست به اعتبار او آسیب بزند، پرهیز کرد. با این حال اختلاف‌های عمیق میان آمریکا و ایران درباره تنگه هرمز پرسش‌های تازه‌ای درباره رویکرد او ایجاد کرده است. پیش از جنگی که ترامپ آغاز کرد، این آبراه آزاد بود و تنش‌های کنونی بر سر وضعیت آن نشان می‌دهد مذاکرات آینده درباره موضوعات پیچیده‌تری مانند برنامه هسته‌ای ایران احتمالاً دشوارتر خواهد بود.

یک مقام آمریکایی روز یکشنبه گفت همه پهپاد‌ها و موشک‌های ایرانی که پایگاه‌ها و دارایی‌های آمریکا در کویت و بحرین را هدف قرار داده بودند سرنگون شده یا به هدف نرسیده‌اند. پیش از آن، آمریکا اهدافی از جمله محل‌های ذخیره پهپاد و موشک ایران در اطراف تنگه هرمز را هدف قرار داده بود. این تبادل حملات پس از آن آغاز شد که ایران روز پنجشنبه به یک کشتی کانتینری با پرچم سنگاپور در نزدیکی این منطقه حمله کرد.

مایک والتز، سفیر آمریکا در سازمان ملل، روز یکشنبه هشدار داد که اقدامات تهاجمی ایران با پاسخ ترامپ مواجه خواهد شد. او در گفت‌و‌گو با برنامه «فاکس نیوز ساندی» گفت: «اگر رژیم ایران حتی برای یک لحظه تصور کند رئیس‌جمهور ترامپ در حالی که ایران بدون پاسخ به حمله به کشتیرانی بین‌المللی یا پایگاه‌های ما ادامه می‌دهد، فقط نظاره‌گر خواهد بود، سخت در اشتباه است.»

تنش‌های فزاینده در خاورمیانه نشان می‌دهد جشن گرفتن زودهنگام تفاهم‌نامه از سوی ترامپ ـ چارچوبی ۱۴ بندی برای توقف درگیری‌ها و دستیابی به توافق نهایی در مدت ۶۰ روز ـ ممکن است شتاب‌زده بوده باشد.

این جنگ و پیامد‌های آن همچنین پرسش‌هایی درباره درک دولت آمریکا از نیرو‌های سیاسی و تاریخی مؤثر بر حکومت انقلابی ایران و تاکتیک‌های سخت‌گیرانه همیشگی این کشور در مذاکرات ایجاد کرده است. آتش‌بس‌ها در خاورمیانه اغلب همه درگیری‌های نظامی را متوقف نمی‌کنند، حتی اگر سقفی برای جلوگیری از بازگشت به جنگ تمام‌عیار ایجاد کنند. همچنین جنگ‌ها در منطقه اغلب موجب تقویت نسل‌های تازه‌ای از تندرو‌ها می‌شود؛ مانند آن دسته در ایران که ممکن است در تلاش برای تثبیت اهرم جدید این کشور بر تنگه هرمز نقش داشته باشند.

جیک سالیوان، مشاور امنیت ملی دولت جو بایدن، پیش‌بینی کرد تحولات اخیر مقدمه دوره‌ای پرتنش در جریان مذاکرات خواهد بود. تیم ترامپ احتمالاً از توصیه‌های او استقبال نخواهد کرد. با این حال سالیوان در دولت باراک اوباما نقش مهمی در مراحل اولیه مذاکراتی داشت که به توافق بین‌المللی محدودکننده برنامه هسته‌ای ایران انجامید؛ توافقی که ترامپ در دوره نخست ریاست‌جمهوری خود از آن خارج شد.

سالیوان در گفت‌و‌گو با فرید زکریا در شبکه سی‌ان‌ان گفت: «ایرانی‌ها برای اعمال کنترل بر تنگه جلو می‌آیند تا به جهان یادآوری کنند این آبراه را در اختیار دارند، سپس زمانی که دولت ترامپ با شدت اعتراض می‌کند عقب می‌نشینند، زیرا می‌خواهند همچنان از امتیاز‌هایی که از این تفاهم‌نامه به دست آورده‌اند بهره‌مند شوند.»

او افزود: «در مورد پرونده هسته‌ای، فکر می‌کنم آنها امتیاز‌های بسیار کوچکی را به‌تدریج ارائه خواهند کرد، سپس آنها را پس خواهند گرفت و دوباره مطرح می‌کنند تا آمریکا را در میز مذاکره نگه دارند.» او همچنین نسبت به امکان پیشرفت قابل توجه در مدت ۶۰ روز تردید ابراز کرد.

در همین حال ازسرگیری درگیری‌ها در خاورمیانه احتمالاً اختلافات حزبی در واشنگتن درباره این توافق را دوباره شعله‌ور خواهد کرد.

راجر مارشال، سناتور جمهوری‌خواه از ایالت کانزاس، تنش‌های اخیر میان آمریکا و ایران را کم‌اهمیت جلوه داد و گفت: «جنگ اصلی به پایان رسیده و می‌توان این وضعیت را تقریباً به‌عنوان یک عملیات پاکسازی در نظر گرفت.» او در گفت‌و‌گو با برنامه «میت د پرس» شبکه ان‌بی‌سی تأکید کرد واشنگتن در مسیر دیپلماسی «پیشرفت بزرگی» داشته است.

دموکرات‌ها، اما تفاهم‌نامه ترامپ را شکستی تحقیرآمیز برای آمریکا توصیف کرده‌اند که با ادعای او مبنی بر حل بحران فاصله زیادی دارد. این موضوع همچنین ممکن است بحث داغی را در کنگره درباره اختیارات جنگی رئیس‌جمهور و مبنای قانونی آغاز جنگ توسط ترامپ ایجاد کند؛ مسئله‌ای که برخی جمهوری‌خواهان را نیز نگران کرده است.

تحولات آینده در خاورمیانه پیامد‌های سیاسی و راهبردی مهمی خواهد داشت. پرسش اصلی این است که آیا تنش‌ها در تنگه هرمز در سطحی قابل کنترل ادامه خواهد یافت یا شعله‌ور شده و کل توافق و روند دیپلماتیک را از بین می‌برد و منطقه را بار دیگر به جنگی تمام‌عیار می‌کشاند.

چنین وضعیتی ترجیح آشکار ترامپ برای پایان دادن سریع به جنگی که به یک مسئولیت سیاسی سنگین تبدیل شده را به چالش خواهد کشید. اما ادامه چالش‌های ایران نیز می‌تواند میزان تحمل رئیس‌جمهوری را که شخصیت سیاسی او بر نمایش قدرت و اقتدار در سطح جهانی بنا شده، تحت فشار قرار دهد.

در نهایت بازگشت به دیپلماسی ممکن است پیش‌بینی سالیوان درباره روندی طولانی و پرتنش را تأیید کند. حتی اگر صلحی شکننده برقرار شود، خروج آسانی از این جنگ برای ترامپ متصور نیست.