تغییرات اقلیمی؛ میدان پنهان رقابت آمریکا و چین

تغییرات اقلیمی در پس‌زمینه رقابت میان چین و ایالات متحده قرار دارد. این عامل کمتر مورد توجه قرارگرفته، می‌تواند تعیین کند چه کشوری در مسابقه توسعه فناوری‌های پیشرفته، کسب مزیت‌های اقتصادی و تثبیت نفوذ جهانی پیروز خواهد شد. با ادامه افزایش دمای جهان، نقش این مسئله سخت‌تر از گذشته قابل چشم‌پوشی خواهد بود؛ زیرا دو کشور، به عنوان بزرگ‌ترین تولیدکنندگان دی‌اکسیدکربن جهان، هر دو با خطرات گسترده ناشی از پدیده‌های شدید آب‌وهوایی مرتبط با تغییرات اقلیمی روبه‌رو هستند.

شرایط جوی شدید، بنیان‌های فیزیکی قدرت اقتصادی و فناورانه چین و آمریکا را تهدید می‌کند. این وضعیت می‌تواند سامانه‌های حیاتی مانند شبکه‌های انتقال برق و آب را تضعیف کند، شبکه‌های حمل‌ونقل را مختل سازد و زنجیره‌های تأمین مورد نیاز صنایع را از هم بگسلد. همچنین می‌تواند خانه‌ها و کسب‌وکار‌ها را نابود کرده و جوامع را به رکود اقتصادی بکشاند؛ زیرا مردم منطقه را ترک می‌کنند و فروشگاه‌ها تعطیل می‌شوند. افزون بر این، کاهش دسترسی و توان مالی برای پوشش‌های بیمه‌ای، بازار‌های بیمه را محدود می‌کند و بهره‌وری نیروی کار را کاهش می‌دهد و دولت‌ها را وادار می‌سازد منابع بیشتری را صرف مدیریت بحران‌های بهداشت عمومی کنند.

براساس شاخص ریسک اقلیمی سال ۲۰۲۶ که توسط مؤسسه غیرانتفاعی «جرمن‌واچ» منتشر شده، چین و آمریکا در میان ۲۰ کشوری قرار دارند که بین سال‌های ۱۹۹۵ تا ۲۰۲۴ بیشترین خسارات اقتصادی و انسانی ناشی از آب‌وهوای شدید را متحمل شده‌اند. این رخداد‌ها با گرم‌تر شدن کره زمین تنها شدیدتر خواهند شد. شرکت تحلیل ریسک اقلیمی XDI پیش‌بینی کرده است که تا سال ۲۰۵۰، از میان ۱۰۰ منطقه جهان که بیشترین آسیب‌پذیری را در برابر اختلالات اقلیمی دارند، ۲۹ استان چین و ۱۸ ایالت آمریکا حضور خواهند داشت.

میزان آمادگی چین و آمریکا برای مقابله با آب‌وهوای شدید، آینده اقتصادی آنها را شکل خواهد داد. خسارات ناشی از فجایع اقلیمی را می‌توان از طریق جابه‌جایی مدیریت‌شده مردم و زیرساخت‌ها از مناطق به‌شدت تهدیدشده، اجرای پروژه‌های مهندسی بزرگ برای حفاظت از مراکز مالی، ایجاد سامانه‌های هشدار سریع و دیگر روش‌های سازگاری کاهش داد. براساس مطالعه‌ای از مؤسسه منابع جهانی، هر یک دلار سرمایه‌گذاری در سازگاری اقلیمی و تاب‌آوری می‌تواند طی ده سال بیش از ۱۰.۵۰ دلار منفعت ایجاد کند. امروز چین بسیار بیشتر از آمریکا در چنین اقداماتی سرمایه‌گذاری می‌کند و اگر ایالات متحده برای حفاظت از منابع قدرت ملی خود در برابر آب‌وهوای شدید آینده اقدام بیشتری انجام ندهد، توان رقابتی اقتصادی‌اش ضربات شدیدتری خواهد خورد.

پکن بیش از یک دهه است که سازگاری اقلیمی را وارد برنامه‌ریزی سیاستی خود کرده و نخستین راهبرد ملی سازگاری اقلیمی را در سال ۲۰۱۳ منتشر کرده است. از آن زمان، چین به‌تدریج برنامه‌هایی برای پایش اقلیم، سامانه‌های هشدار سریع، پیشگیری از بلایا، تقویت تاب‌آوری زیست‌بوم‌های طبیعی و مقاوم‌سازی زیرساخت‌ها، کشاورزی، توسعه شهری و سامانه‌های سلامت در برابر تغییرات اقلیمی ایجاد کرده است. تقریباً همه استان‌های چین دارای برنامه سازگاری اقلیمی هستند و دست‌کم ۱۷ نهاد و وزارتخانه دولتی در این پروژه‌ها مشارکت دارند که اهداف آنها تا سال ۲۰۳۵ تعریف شده است.

تنها در سال ۲۰۲۴، دولت مرکزی چین حدود ۱۰۰ سند سیاستی مرتبط با سازگاری اقلیمی منتشر کرد. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در اجلاس اقلیمی سازمان ملل در سال ۲۰۲۵ متعهد شد که چین تا سال ۲۰۳۵ به «جامعه‌ای سازگار با اقلیم» تبدیل شود. برنامه پنج‌ساله پانزدهم چین که اوایل امسال تصویب شد نیز بر تقویت چارچوب ملی سازگاری اقلیمی، ارزیابی بهتر ریسک در بخش‌ها و مناطق آسیب‌پذیر و افزایش ظرفیت پاسخگویی به آب‌وهوای شدید تأکید دارد.

پکن این وعده‌ها را با سرمایه‌گذاری‌های قابل‌توجه همراه کرده است. برای مثال، چین از سال ۲۰۱۵ تاکنون ۹۰ پروژه آزمایشی «شهر اسفنجی» را برای کاهش خطر سیلاب اجرا کرده است؛ پروژه‌هایی که از آسفالت‌های نفوذپذیر، تالاب‌ها، باغ‌های بارانی، بام‌های سبز و سامانه‌های پیشرفته زهکشی برای جذب مؤثرتر بارندگی استفاده می‌کنند. این طرح بین سال‌های ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ حدود ۸.۵ میلیارد دلار بودجه دولتی دریافت کرده و نزدیک به ۲۳ میلیارد دلار سرمایه‌گذاری کل را جذب کرده است.

چین همچنین ۶۷ پروژه آزمایشی دیگر را برای توسعه شبکه‌های برق مقاوم، تالاب‌های ساحلی، طراحی «شهر‌های خنک»، و شیوه‌های کشاورزی سازگار با گرما و خشکسالی آغاز کرده است. سرمایه‌گذاری این کشور در حوزه پیشگیری از بلایا و مدیریت بحران بین سال‌های ۲۰۱۹ تا ۲۰۲۳ به‌طور متوسط سالانه حدود ۹ درصد افزایش یافته است.

بخش عمده هزینه‌های چین صرف آماده‌سازی زیرساخت‌ها برای مقاومت در برابر آب‌وهوای شدید می‌شود. شرکت دولتی «استیت گرید» طی پنج سال آینده حدود ۵۷۰ میلیارد دلار برای ارتقای شبکه برق سرمایه‌گذاری خواهد کرد تا نوسانات عرضه برق را بهتر مدیریت کند و خدمات پایدار در شرایط جوی بحرانی حفظ شود. همچنین هزینه‌کرد چین در حوزه سدها، سامانه‌های آبیاری، انتقال آب و زیرساخت‌های کنترل سیلاب در سال ۲۰۲۴ به رکورد نزدیک به ۱۹۰ میلیارد دلار رسید.

در مقابل، تصویر آمریکا کاملاً متفاوت است. برخلاف پکن، واشینگتن فاقد راهبرد ملی منسجم در حوزه سازگاری اقلیمی است. حتی زمانی که دولت آمریکا خطرات اقلیمی را به رسمیت شناخته، نتوانسته برنامه‌ریزی پایدار و بلندمدتی ارائه دهد. اداره حسابرسی دولت آمریکا از سال ۲۰۱۳ بار‌ها درباره پیامد‌های مالی آب‌وهوای شدید هشدار داده است. دولت جو بایدن در سال ۲۰۲۳ چارچوب ملی سازگاری اقلیمی را منتشر کرد، اما جزئیات اجرایی اندکی ارائه داد و در نهایت نیز نتوانست بودجه و حمایت نهادی لازم را برای تداوم این سیاست‌ها فراهم کند.

در حال حاضر، به نظر نمی‌رسد هیچ تلاش ملی جدی برای سازگاری اقلیمی در آمریکا جریان داشته باشد. دولت ترامپ اساساً مفهوم «ریسک اقلیمی» را رد کرده است. این دولت دسترسی عمومی به اطلاعات اقلیمی را کاهش داده، فعالیت‌های مرتبط با اقلیم در دولت فدرال را محدود کرده، راهبرد امنیت ملی‌ای تدوین کرده که تغییرات اقلیمی را نادیده می‌گیرد و حتی پروژه‌های ملی ارزیابی اقلیمی را که به دستور کنگره آغاز شده بود، متوقف کرده است.

اگرچه برخی ایالت‌ها و شهر‌های آمریکا مانند نیویورک، فینیکس و مریلند اقدامات مستقلی برای افزایش تاب‌آوری اقلیمی انجام داده‌اند، اما بیش از نیمی از ایالت‌ها هنوز برنامه سازگاری اقلیمی ندارند. نویسندگان گزارش تأکید می‌کنند که پاسخ‌های پراکنده و محلی برای مقابله با بحرانی که مرز نمی‌شناسد، کافی نیست و دولت فدرال باید سرمایه‌گذاری‌های ملی و گسترده‌ای را در زیرساخت‌های مقاوم در برابر اقلیم آغاز کند.

گزارش فارن افرز تأکید می‌کند که توانایی چین و آمریکا برای سازگاری با تغییرات اقلیمی پیامد‌های مستقیمی بر رقابت در حوزه هوش مصنوعی خواهد داشت؛ زیرا مراکز داده مورد نیاز این فناوری به حجم عظیمی از برق نیاز دارند. شبکه برق آمریکا قدیمی است و بخش زیادی از آن پیش از درنظر گرفتن خطرات ناشی از تغییرات اقلیمی ساخته شده است. در مقابل، چین از هم‌اکنون تدابیر تاب‌آوری اقلیمی را وارد برنامه‌ریزی شبکه برق خود کرده است.

نویسندگان در پایان هشدار می‌دهند که اگر آمریکا نتواند از زیرساخت‌ها و دارایی‌های اقتصادی خود در برابر بحران اقلیمی محافظت کند، با هزینه‌های فزاینده بلایای طبیعی، کاهش جذابیت برای سرمایه‌گذاران، عقب‌ماندن از صنایع نوظهور و افت رقابت‌پذیری مواجه خواهد شد. در حالی که چین هنوز راه زیادی تا دستیابی کامل به تاب‌آوری اقلیمی دارد، اما در ساخت ظرفیت دولتی و تدوین برنامه‌های بلندمدت برای مقابله با آب‌وهوای شدید، بسیار جلوتر از ایالات متحده قرار گرفته است.