ایران در مذاکرات احتمالی با آمریکا به دنبال چیست؟؛ تقابل بر سر مدیریت تنگه هرمز و آزادسازی دارایی‌ها

پس از تبادل حملات میان ایران و ایالات متحده در پایان هفته گذشته، توجه‌ها بار دیگر به دیپلماسی معطوف شده است؛ به‌طوری‌که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، اعلام کرد دو طرف روز سه‌شنبه در دوحه با یکدیگر مذاکره خواهند کرد.

اما روز دوشنبه، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، فرضیه برگزاری هرگونه مذاکرات در سطح فنی با آمریکا در قطر در هفته جاری را رد کرد و در مقابل گفت که رایزنی‌ها با مقامات قطری همچنان ادامه خواهد داشت.

حملات متقابل آمریکا و ایران، و همچنین این سیگنال از سوی ایران که عجله‌ای برای بازگشت به میز مذاکره ندارد، نشان‌دهنده آن است که هرگونه گفتگوی آتی میان تهران و واشنگتن بر اجرای توافقات پیشین متمرکز خواهد بود؛ به‌ویژه در رابطه با تنگه هرمز، مسیر حیاتی دریایی که ایران در طول جنگ از آن به‌عنوان اهرم اصلی فشار خود علیه آمریکا بهره برده است.

حملات هفته گذشته نخستین حملات از زمان امضای تفاهم‌نامه (MoU) در ۱۷ ژوئن بود. این حملات پس از آن از سر گرفته شد که ایران اعلام کرد مسیر تخلیه تحت حمایت آمریکا برای کشتی‌های سرگردان، غیرقابل‌قبول است.

روز پنجشنبه به یک کشتی کانتینری و یک نفتکش که از این مسیر استفاده می‌کردند، حمله شد. آمریکا که ایران را مقصر این حملات می‌دانست، سپس زیرساخت‌ها و تأسیسات ایران در جزایر جنوبی را بمباران کرد و در پی آن، ایران به پایگاه‌های آمریکا در بحرین و کویت حمله کرد.

هر دو طرف یکدیگر را به نقض تعهدات مندرج در تفاهم‌نامه، از جمله ماده ۵ متهم کردند؛ ماده‌ای که تصریح می‌کند ایران «تمام تلاش خود را برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون اخذ عوارض به مدت ۶۰ روز از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس به کار خواهد بست».

حملات اخیر به‌وضوح نشان داد که فقدان هماهنگی بر سر تنگه هرمز چه خطراتی در پی دارد. موضع ایران این است که نباید نادیده گرفته شود؛ به‌طوری‌که عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، روز یکشنبه گفت کشور‌های دیگر نباید «در مسئله مدیریت تنگه هرمز و ترتیبات اتخاذ شده توسط جمهوری اسلامی ایران برای بازگشایی آن دخالت کنند».

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، پیشنهاد ایجاد یک خط تلفن نظامی میان ایران و آمریکا را مطرح کرده است، اما تاکنون به نظر نمی‌رسد تأثیر ملموسی بر جلوگیری از رویارویی‌های مسلحانه در تنگه داشته باشد. سپاه پاسداران نیز اعلام کرده است که علاقه‌ای به چنین کانالی ندارد.

مقامات ایرانی همچنین گفته‌اند که قصد دارند با دریافت عوارض برای خدمات بیمه‌ای، زیست‌محیطی و سایر خدمات، کنترل خود بر تنگه هرمز را تثبیت کنند، اما هرگونه عوارضی با مخالفت شدید واشنگتن و دیگران مواجه شده است. تفاهم‌نامه تصریح می‌کند که در طول دوره ۶۰ روزه، هیچ عوارضی دریافت نخواهد شد.

دسترسی به دارایی‌های بلوکه‌شده

یک نقطه اختلاف بزرگ برای ایران — و چیزی که احتمالاً در دستور کار هرگونه مذاکراتی قرار خواهد گرفت — دسترسی به دارایی‌های ارزی کشور است که سال‌ها به دلیل تحریم‌های آمریکا که توسط دولت ترامپ پیش برده شد، در خارج از کشور بلوکه شده‌اند.

ترامپ و دیگر مقامات تأکید کرده‌اند که هرگونه دسترسی به این منابع تنها در آینده و بر اساس عملکرد ایران در اجرای تعهداتش امکان‌پذیر خواهد بود.

مقامات ایرانی در تلاش‌اند تا از تکرار ترتیبات قبلی جلوگیری کنند؛ ترتیبات پیشین به گونه‌ای بود که دارایی‌ها تنها به نام آزاد می‌شدند، اما در عمل غیرقابل‌دسترس باقی می‌ماندند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور، گفت ایران انتظار دارد دست‌کم ۶ میلیارد دلار دارایی که در قطر نگهداری می‌شود، آزاد شود.

تفاهم‌نامه مقرر می‌دارد که پس از اجرای توافق، دارایی‌های ایران «به‌طور کامل قابل استفاده» خواهد بود و روش‌های آزادسازی آن باید طی مذاکرات مورد توافق طرفین قرار گیرد.

همچنین ذکر شده است که دارایی‌ها باید کاملاً قابل استفاده باشند؛ چه در حساب اصلی باقی بمانند و چه منتقل شوند، و باید به هر ذی‌نفع نهایی که توسط بانک مرکزی ایران تعیین می‌شود، قابل پرداخت باشند. آمریکا متعهد به صدور تمامی مجوز‌ها و تاییدیه‌های لازم است.

ترامپ گفت ایران از پول‌های آزادشده برای خرید ذرت و سایر اقلام بشردوستانه مانند غذا و دارو استفاده خواهد کرد. عبدالناصر همتی، رئیس بانک مرکزی ایران، گفت اگرچه کشور ممکن است — همان‌طور که سال‌ها انجام داده — محصولات کشاورزی را از آمریکا خریداری کند، اما اگر قیمت و کیفیت آنها مناسب باشد، متن تفاهم‌نامه ایران را به این کار ملزم نمی‌کند.

ایران اهداف دیگری نیز برای مشارکت در هرگونه مذاکرات آتی دارد؛ از جمله به‌رسمیت شناختن حاکمیت ایران و عدم دخالت در امور داخلی، عقب‌نشینی نظامی آمریکا از پیرامون ایران، توقف اعمال تحریم‌های جدید یا افزایش قوای نظامی منطقه‌ای در طول دوره تفاهم‌نامه، دریافت بسته بازسازی یا توسعه اقتصادی و ایجاد سازوکار‌های رسمی نظارت و حل اختلاف.

لبنان نیز کانون اصلی تمرکز ایران است.

بند نخست تفاهم‌نامه خواستار توقف فوری و دائمی عملیات نظامی در «تمامی جبهه‌ها» از جمله لبنان شده بود؛ جایی که حزب‌الله تحت حمایت تهران سال‌هاست در حال مبارزه مسلحانه علیه اسرائیل است.

در حالی که حملات اسرائیل در جنوب لبنان و سایر نقاط این کشور اخیراً برای جلوگیری از رویارویی مستقیم دیگر با ایران کاهش یافته است، اما آمریکا در نهایت با توافقی که با دولت لبنان منعقد کرد، حضور نظامی اسرائیل در داخل لبنان را تثبیت کرده است.

توافقی که روز جمعه امضا شد، سربازان اسرائیلی را ملزم به تخلیه جنوب لبنان یا توقف تمامی حملات نمی‌کند و در عمل، تفاهم‌نامه امضا شده با ایران را تضعیف کرده است.

حزب‌الله نیز این توافق را به باد انتقاد گرفته، اما مقامات دولت لبنان آن را تأیید کرده‌اند و آن را مسیری به سوی آینده‌ای می‌دانند که حزب‌الله به‌طور کامل خلع سلاح شده و ارتش رسمی کشور جایگزین آن در جنوب لبنان شود.

با این حال، برخی از تندروترین صدا‌ها در تهران می‌خواهند فراتر بروند و معتقدند برنامه هسته‌ای کشور، که طی سال گذشته دو جنگ بر سر آن توسط اسرائیل و آمریکا آغاز شد، دیگر نباید به‌هیچ‌وجه با قدرت‌های خارجی مورد بحث قرار گیرد.

بیش از ۶۰ عضو — یا نزدیک به سه‌چهارم — مجلس خبرگان در بیانیه‌ای امضا کردند که مذاکره‌کنندگان نباید از خطوط قرمزِ تعیین‌شده توسط رهبر معظم انقلاب عبور کنند. در همین راستا، آنها خواستار عدم گفت‌و‌گو درباره حقوق هسته‌ای ایران، انتقام خون رهبران ترور شده، بستن تنگه هرمز، غرامت جنگی و رفع تحریم‌ها شدند.

مقامات ایرانی پیش‌تر آمادگی خود را برای ارائه امتیازات هسته‌ای، از جمله رقیق‌سازی اورانیوم با غنای بالا که اکنون زیر آوار تأسیسات بمباران‌شده مدفون شده، ابراز کرده بودند. اما تأکید کرده‌اند که این کار تنها پس از یک جدول زمانی گام‌به‌گام و شفاف صورت خواهد گرفت که تضمین کند ایران از مزایای اقتصادی رفع تحریم‌ها بهره‌مند خواهد شد.