آیا ناتو می‌تواند یک نشست بی‌سروصدا برگزار کند؟؛ اروپایی‌ها در آنکارا چشم به ترامپ و اردوغان دوخته‌اند

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، از شهرت خود به‌عنوان یک برهم‌زننده اوضاع لذت می‌برد. اروپا معمولاً طرفی بوده که این رفتار‌ها را دریافت کرده است. نزدیک شدن به ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، درخواست برای تصرف گرینلند، اعمال تعرفه‌های خودسرانه بر اتحادیه اروپا، ایجاد ائتلاف با احزاب و سیاستمداران شورشی در جناح راست افراطی، و تهدید به مجازات متحدان ناتو به‌دلیل حمایت نکردن از ایالات متحده در برابر ایران؛ از زمانی که او ژانویه گذشته به قدرت رسید، در روابط دوسوی آتلانتیک کمبود بحران و جنجال وجود نداشته است.

اما هرچه نشست سالانه ناتو در آنکارا، ترکیه، در روز‌های ۷ و ۸ ژوئیه نزدیک‌تر می‌شود، بیش از پیش روشن می‌شود که نوعی توازن شکل گرفته است. رهبران اروپایی یاد گرفته‌اند چگونه با ترامپ کنار بیایند. تلاش‌های بی‌برنامه ترامپ برای بازسازی نظم قاره‌ای فقط به نتایجی محدود انجامیده است. در نتیجه، ائتلاف دوسوی آتلانتیک به یک شراکت از سر مصلحت تنزل یافته، اما با این حال همچنان یک شراکت است.

بخش زیادی از این موضوع به اوکراین مربوط می‌شود. فشار اولیه ترامپ برای رسیدن سریع به توافقی با پوتین، که او نیز یک مرد قدرتمند هم‌سنخ خود می‌بیند، به جایی نرسید. دلایل این مسئله شناخته‌شده است. از جمله اینکه روسیه از مذاکرات به‌عنوان پوششی برای تأمین اهداف حداکثری خود استفاده می‌کند؛ اهدافی که تا مرز پایان دادن عملی به موجودیت اوکراین به‌عنوان یک کشور مستقل پیش می‌رود، و نیز امتناع ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، از واگذاری باقی‌مانده دونتسک. کرملین دلیلی برای ناامیدی دارد، زیرا ترامپ به وعده اولیه خود عمل نکرد. در همین حال، اوکراین با اتکا به برتری خود در فناوری پهپادی، ورق را برگردانده و حملاتی را به مسکو و سن‌پترزبورگ انجام داده است. به همین دلیل است که زلنسکی اکنون به آتش‌بسی علاقه‌مند است که شامل تثبیت خط مقدم باشد، زیرا ممکن است در برابر روسیه اهرمی در اختیار داشته باشد.

اروپایی‌ها با این رویکرد همراه هستند؛ آنها از مذاکرات مستقیم با پوتین سخن می‌گویند. آنها در سخت‌ترین روز‌ها از کی‌یف حمایت کردند، به‌ویژه پس از دیدار فاجعه‌بار زلنسکی با ترامپ و جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، در دفتر بیضی در فوریه گذشته. از نگاه اروپایی‌ها، تلاش مداوم آنها برای نرم کردن و امتیاز دادن به ایالات متحده ــ با وعده افزایش هزینه‌های دفاعی، خرید تسلیحات آمریکایی، اعزام نیروی حافظ صلح از طریق «ائتلاف مشتاقان»، پذیرش افزایش تعرفه‌ها و تأمین مالی اوکراین ــ اکنون در حال نتیجه دادن است.

ترامپ، همان‌گونه که معمولاً چنین می‌کند، در کنار طرفی قرار می‌گیرد که تصور می‌کند برنده است؛ و در این مورد، آن طرف اوکراین است. لحن او درباره زلنسکی آشکارا مثبت‌تر شده است. امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه، نیز ترامپ را به‌خاطر آنکه دیگر همچون یک «میانجی بی‌طرف» عمل نمی‌کند، ستوده است. از نگاه مکرون، این مهم‌ترین دستاورد گفت‌و‌گو‌های سه‌جانبه با ترامپ و زلنسکی در نشست گروه ۷ در اواسط ژوئن بود. البته این شتاب ممکن است کوتاه‌مدت از آب درآید. هنوز به‌هیچ‌وجه روشن نیست که آیا پوتین نیز برای مذاکره آماده است یا نه؛ موضوعی که می‌تواند به کاهش زیان‌ها و اعلام پیروزی منجر شود، همان‌گونه که ترامپ در قبال ایران انجام می‌دهد. با این حال، دست‌کم به نظر می‌رسد تزار متأخر روسیه به صدا‌های طرفدار صلح در دربار خود چراغ سبز داده است.

کشور‌های اروپایی اصطکاک‌های ناشی از جنگ ناموفق ترامپ با ایران را نیز نسبتاً موفقیت‌آمیز مدیریت کرده‌اند. آنها بدون ورود به اقدام تهاجمی، حمایت لجستیکی کافی در اختیار ایالات متحده گذاشتند و در بیشتر موارد حملات لفظی ترامپ را نادیده گرفتند؛ البته با یک استثنای قابل‌ذکر، یعنی جورجیا ملونی در ایتالیا. سپس همان‌ها برای امضای تفاهم‌نامه ترامپ با ایران در ۱۸ ژوئن، صحنه‌ای به بزرگی کاخ ورسای در اختیار او گذاشتند.

این تصویرسازی، تا اندازه‌ای به ادعای ترامپ اعتبار می‌بخشد که می‌گوید در برابر جمهوری اسلامی به یک پیروزی دیپلماتیک دست یافته است، هرچند محتوای سند شاید خلاف آن را نشان دهد. قبرس، فرانسه، آلمان، یونان، ایتالیا و بریتانیا با صدور بیانیه‌ای از این توافق «به گرمی استقبال» کردند و متعهد شدند ــ «مطابق با الزامات قانون اساسی هر یک» ــ برای پاک‌سازی مین‌ها و برقراری آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز کمک کنند. اینکه این توافق پایدار خواهد ماند یا اروپا به شکلی معنادار در آن دخیل خواهد شد، محل حدس و گمان است. با این حال، شکاف آمریکا و اروپا فعلاً مهار شده است.

نخست، ترامپی که تضعیف شده، احتمالاً حتی غیرقابل‌پیش‌بینی‌تر خواهد بود. عقب‌نشینی در خلیج فارس ممکن است به سیاست‌گذاری‌های آشفته در قبال امنیت اروپا و اوکراین منجر شود. خروج و تأخیر در چرخش نیرو‌های آمریکایی در آلمان و لهستان از همین حالا پرسش‌هایی را برانگیخته است. اگر جمهوری‌خواهان، چنان‌که پیش‌بینی می‌شود، در انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر کنترل مجلس نمایندگان را از دست بدهند و ترامپ و خانواده‌اش زیر ذره‌بین گسترده قرار گیرند، این خطر وجود دارد که او برای جبران یا منحرف کردن توجه‌ها، به سیاست خارجی حتی تهاجمی‌تری روی آورد؛ و اروپا، بار دیگر، ممکن است به میدان بازی مطلوب او تبدیل شود.

دوم، و در افقی بلندمدت‌تر، ایالات متحده و اروپا در حال دور شدن از یکدیگر هستند. شعار «خودمختاری راهبردی» اکنون فقط در پاریس محبوب نیست، بلکه در مقر اتحادیه اروپا در بروکسل نیز طرفدار پیدا کرده است. تصمیم اخیر ترامپ برای خودداری از ارائه پیشرفته‌ترین مدل‌های هوش مصنوعی شرکت Anthropic، یعنی Mythos و Fable، به متحدان، وابستگی پایدار به فناوری آمریکا را برجسته می‌کند. نتیجه، افزایش درخواست‌ها برای «ریسک‌زدایی» از ایالات متحده است تا کشور‌ها از فشار سیاسی و اقتصادی مصون بمانند.

البته گفتن این حرف آسان‌تر از انجام دادن آن است. اروپا برای مقابله با روسیه، برای مدیریت دودلی آمریکا نسبت به ناتو، و برای پاسخ به فشار مداوم ترامپ، در حال افزایش هزینه‌های دفاعی خود است. با این حال، بدون توانمندساز‌های راهبردی‌ای که اکنون آمریکا فراهم می‌کند ــ از جمله اطلاعات، مراقبت و شناسایی، توان حملات دوربرد، پدافند هوایی، ترابری راهبردی، فرماندهی و کنترل ــ حتی ناتوی اروپایی‌شده نیز نمی‌تواند به‌طور کامل نیاز‌های دفاعی قاره را برآورده کند. در بهترین حالت، خودمختاری راهبردی همچنان آرزویی برای اواخر دهه ۲۰۳۰ و دهه ۲۰۴۰ باقی می‌ماند.

آیا این همان پیامی خواهد بود که نشست ناتو مخابره می‌کند؟ بخش زیادی از پاسخ به ترامپ و نیز به میزبان نشست، رجب طیب اردوغان، بستگی دارد. رئیس‌جمهور ترکیه بی‌تردید از روابط خود با ترامپ استفاده خواهد کرد تا مطمئن شود همه‌چیز به‌خوبی پیش می‌رود. در عین حال، اردوغان از این نشست برای نمایش نقش حیاتی ترکیه در امنیت اروپا و گرفتن امتیاز از ایالات متحده استفاده خواهد کرد؛ برای مثال فروش ۷۰۰ میلیون دلار موتور جت.

با شخصیتی مانند ترامپ، به‌ندرت می‌توان لحظه‌ای بی‌هیاهو یافت. اساس برند سیاسی او بر ایجاد سروصدا و جلب توجه بنا شده است. با این همه، یک نشست کسل‌کننده و بی‌حاشیه ناتو دقیقاً همان چیزی است که اروپایی‌ها امیدوارند و برایش دعا می‌کنند. اکنون آنها ممکن است در موقعیت نامأنوسی قرار گرفته باشند که برای تحقق این هدف، به اردوغان وابسته شوند.