طرح پیشنهادی عمان برای دریافت هزینه عبور از تنگه هرمز؛ تلاش ایران و عمان برای تجاری‌سازی آبراه

به گفته یک مقام ایرانی و چهار دیپلمات آگاه از موضوع، ایران و عمان، متحد ایالات متحده، در حال پیشبرد برنامه‌هایی برای دریافت هزینه از کشتی‌هایی هستند که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، علیرغم آنکه ایالات متحده مخالفت‌های علنی با این موضوع داشته است.

اگر این برنامه‌ها اجرایی شوند، تغییری چشمگیر نسبت به وضعیت پیش از جنگ در این آبراه استراتژیک خواهد بود و تأکید می‌کند که تصمیم آمریکا و اسرائیل برای حمله به ایران در ۲۸ فوریه، خاورمیانه را به روش‌های گسترده و غیرمنتظره‌ای تغییر داده است.

پیش از جنگ، تنگه هرمز یک مسیر کشتیرانی بین‌المللی میان ایران و عمان بود که کشتی‌ها به‌صورت رایگان برای حمل نفت و گاز از خلیج فارس به سایر نقاط جهان از آن عبور می‌کردند. در طول درگیری‌ها، ایران به‌طور مؤثری این آبراه را که یک گلوگاه مهم برای تجارت جهانی است، مسدود کرد و باعث شد قیمت انرژی به شدت افزایش یابد. از آن زمان، مقامات ایرانی بار‌ها تمایل خود را برای تجاری‌سازی (کسب درآمد از) این تنگه اعلام کرده‌اند.

بر اساس گفته‌های این مقام ایرانی و یک دیپلمات منطقه‌ای، عمان اخیراً یک پیشنهاد رسمی به ایالات متحده و سایر متحدان غربی ارائه کرده است که طرحی را ترسیم می‌کند که در آن شرکت‌های کشتیرانی برای استفاده از تنگه، «هزینه‌های خدمات» پرداخت می‌کنند.

یک فرد آشنا با موضع ایالات متحده تأیید کرد که مذاکره‌کنندگان آمریکایی پیشنهاد عمان را دریافت کرده‌اند و گفت که آنها نگرانی‌هایی دارند که قصد دارند با مقامات عمانی در میان بگذارند. تمامی مقامات و دیپلمات‌های ذکر شده در این مقاله، به شرط ناشناس ماندن برای بحث درباره دیپلماسی حساس، صحبت کرده‌اند.

آینده این تنگه همچنان یک مسئله مرکزی در گفت‌و‌گو‌های میان ایالات متحده و ایران برای دستیابی به یک توافق صلح پایدار است. این دیپلمات منطقه‌ای گفت که پیشنهاد عمان تا حدودی از ترتیبات موجود در تنگه‌های مالاکا و سنگاپور الگوبرداری شده است؛ یک آبراه آسیایی که در آن یک بنیاد خصوصی، کمک‌های داوطلبانه را برای ناوبری ایمن جمع‌آوری می‌کند.

این دیپلمات گفت که هرگونه هزینه در تنگه هرمز «داوطلبانه» خواهد بود، اما مقام ایرانی اعلام کرد که این پرداخت‌ها «اجباری» خواهد بود.

روز دوشنبه، کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران، گفت که اولویت تهران رسیدن به توافق با عمان است. بر اساس گزارش تلویزیون دولتی ایران، وی گفت، اما اگر عمان مایل به ایجاد یک چارچوب مشترک برای مدیریت این آبراه نباشد، ایران به تنهایی پیش خواهد رفت.

عمان که سلطنتی در جنوب شرقی شبه‌جزیره عربستان است، مدت‌هاست که شهرت خود را در بی‌طرفی حفظ کرده و به عنوان میانجی میان ایالات متحده و ایران عمل می‌کند. این کشور با تشدید تنش‌های منطقه‌ای بر اثر جنگ، خود را در یک عمل تعادل‌بخشِ به‌شدت دشوار یافته است.

پس از انتشار اولین اخبار در ماه مه مبنی بر اینکه عمان درباره مشارکت با ایران برای دریافت هزینه‌های خدمات در تنگه بحث کرده است، پرزیدنت ترامپ تهدید کرد که اگر عمان «درست مثل بقیه رفتار نکند»، عمان را بمباران خواهد کرد. حتی هفته گذشته، آقای ترامپ ایده دریافت عوارض یا هزینه برای عبور از تنگه را «غیرقابل قبول» خواند. مشخص نیست که آیا دولت ترامپ مایل به پذیرش هزینه‌های خدمات داوطلبانه خواهد بود یا خیر.

توافق‌نامه چارچوب صلح که ماه جاری توسط ایالات متحده و ایران امضا شد و به جنگ پایان داد، به تنگه هرمز اشاره داشت و «عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون هزینه» را تضمین کرد، اما این تضمین تنها برای یک دوره ۶۰ روزه بود تا مذاکرات برای تعیین جزئیات ادامه یابد. این توافق مقرر کرد که ایران و عمان باید درباره آنچه پس از آن در مسیر کشتیرانی رخ خواهد داد، وارد «گفت‌و‌گو» شوند.

فرد آشنا با موضع آمریکا گفت که تیم مذاکره‌کننده آمریکایی برای مشارکت خود با عمان ارزش قائل است و اطمینان دارد که می‌توانند اختلافات بر سر پیشنهاد عمان را در سطح فنی حل کنند.

نبرد بر سر آینده هرمز، چالش‌هایی را که مقامات عمانی با آن رو‌به‌رو هستند برجسته می‌کند؛ کشور و آبراه‌های آنها درگیر درگیر در کشاکشی شده‌اند که آنها به شدت سعی در جلوگیری از آن داشتند. آنا جاکوبز، پژوهشگر مؤسسه کشور‌های عرب خلیج فارس، گفت آنچه در تنگه می‌گذرد برای آنها «یک مسئله فوری امنیت ملی است».

او افزود: «آن‌ها نگاه بلندمدتی به درگیری و امنیت منطقه‌ای دارند و بر این تمرکز کرده‌اند که چگونه ایران را پای میز مذاکره نگه دارند.»

سه دیپلمات اروپایی گفتند که در ابتدا، مقامات عمانی تلاش‌های خود را به عنوان تلاشی برای یافتن یک طرح جایگزین جهت تسهیل جریان تجارت دریایی در صورت ادامه درگیری‌ها جلوه می‌دادند. اگرچه کشور‌های اروپایی از ایده دریافت هزینه ناراضی هستند، اما اکنون بر این تمرکز دارند که حداقل این کار به گونه‌ای انجام شود که قوانین بین‌المللی را نقض نکند. هزینه‌های داوطلبانه می‌تواند این شرط را برآورده کند.

اچ. اِی. هلی‌یر، پژوهشگر ارشد موسسه سلطنتی خدمات متحد (RUSI) در لندن، گفت: «اگر دوست دارید آن را داوطلبانه بنامید؛ هرمز قبل از این جنگ کاملاً باز بود و اکنون نیست. این کار عمان نیست، آنها هرگز این را نمی‌خواستند. تمام این دردسر‌ها بخشی از صورت‌حساب واشینگتن برای شروع یک جنگ نسنجیده است.»

دولت ترامپ از تصمیم خود برای ورود به جنگ دفاع کرده است؛ جنگی که طی آن ایران توانست برای ماه‌ها کنترل تنگه را در دست بگیرد و راهی قدرتمند برای مختل کردن اقتصاد جهانی و فشار بر آقای ترامپ پیدا کند. اقدامات ایران قیمت نفت خام را بسیار بالاتر از ۱۰۰ دلار در هر بشکه برد و قیمت سوخت را برای مصرف‌کنندگان آمریکایی افزایش داد.

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه، هفته گذشته در بحرین به خبرنگاران گفت که ایالات متحده با هر سناریویی که در آن استفاده از تنگه به پول تبدیل شود (تجاری‌سازی شود)، مخالفت خواهد کرد، فارغ از اینکه به آن «هزینه»، «عوارض» یا «کمک» گفته شود. او گفت: «ما باید به آنچه تنگه‌ها قبل از این درگیری بودند بازگردیم.».

اما تحلیلگران می‌گویند قدرت جدید یافته ایران برای مختل کردن ترافیک در یک آبراه، یک اهرم فشار حیاتی است که ایران نمی‌تواند از دست بدهد. عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، این ماه به تلویزیون دولتی گفت که تنگه هرمز به وضعیت پیش از جنگ خود که عبور از آن رایگان بود، باز نخواهد گشت.

مهدی محمدی، مشاور ارشد ژنرال محمد باقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران با ایالات متحده، در صفحه رسانه اجتماعی خود گفت که اصطلاحات برای ایران اهمیتی ندارد؛ «چه آن را عوارض بنامید، چه هزینه خدمات امنیتی و چه عبور دریایی.» او گفت: «هیچ سرویس رایگانی در هیچ کجای جهان وجود ندارد.»

هفته گذشته، عمان و سازمان بین‌المللی دریانوردی یک مسیر ایمن تعیین کردند که تنها از آب‌های سرزمینی عمان عبور می‌کرد. ایران با حمله به یک کشتی باری در تنگه به این موضوع واکنش نشان داد. پس از آن، سازمان بین‌المللی دریانوردی (یک آژانس سازمان ملل) تلاش برای تخلیه صد‌ها کشتی گرفتار شده در آبراه را متوقف کرد. تشدید تنش‌ها، روند نوپای بازیابی کشتیرانی در منطقه را تهدید کرد.

کاظم غریب‌آبادی روز دوشنبه اعلام کرد که ایران و عمان هفته آینده گفت‌و‌گو‌هایی را برای بحث درباره ترتیبات تنگه، از جمله جمع‌آوری هزینه‌ها از کشتی‌های عبوری و تغییر مسیر‌های موجود، آغاز خواهند کرد.

عمان در سطح عمومی درباره برنامه‌های خود مبهم‌تر عمل کرده است. بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه این کشور، ایده دریافت هزینه صرفاً برای عبور از تنگه را رد کرده و گفته است که این کار غیرقانونی خواهد بود. اما وی بین «هزینه ترانزیت» و «هزینه خدمات ارائه شده توسط کشور‌های اطراف تنگه» تمایز قائل شده است.

آقای البوسعیدی روز یکشنبه در مصاحبه با رادیو مونته کارلو گفت که مسئولیت‌های حفظ امنیت آب‌های تنگه و پاک بودن آنها از آلودگی و پاسخگویی به فوریت‌های دوره‌ای کشتیرانی «بی‌شک هزینه دارد.» وی افزود: «تمام چیزی که می‌گوییم این است که شاید بتوانیم از برخی تجربیات موجود، بر پایه داوطلبانه، بین کشور‌های درگیر در این موضوع بهره‌مند شویم.»

او به نمونه موجود در تنگه‌های مالاکا و سنگاپور اشاره کرد؛ جایی که یک بنیاد خصوصی ژاپنی، کمک‌های داوطلبانه دولت‌ها، شرکت‌ها و انجمن‌های صنعتی را برای تسهیل ناوبری ایمن در تنگه مدیریت می‌کند.

آرسنیو دومینگوز، دبیرکل سازمان بین‌المللی دریانوردی، گفته است که عوارض یا هر سیستمی که در اصل آزادی ناوبری در آبراه‌های بین‌المللی تداخل ایجاد کند، با قوانین بین‌المللی مطابقت نخواهد داشت. اما او روز دوشنبه در یک مصاحبه گفت که یک صندوق داوطلبانه برای تنگه هرمز می‌تواند امکان‌پذیر باشد. او گفت که با مقامات عمانی درباره «مدیریت تنگه»، از جمله بحث درباره ترتیبات مالاکا و سنگاپور، گفت‌و‌گو‌هایی داشته است. او خاطرنشان کرد: «این یادگیری از چیزی است که از قبل وجود دارد و در حال آزمایش است.» وی افزود هدف یافتن راهکار‌های عملی برای بحران ناشی از جنگ است.

احتمال می‌رود پیشنهاد عمان در میان سایر کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس که برای صادرات نفت و گاز به تنگه هرمز متکی هستند، بحث‌برانگیز باشد. شاهزاده فیصل بن فرحان، وزیر امور خارجه عربستان سعودی، در رویدادی که این ماه برگزار شد، گفت که تنگه هرمز «باید به وضعیت پیش از جنگ بازگردد.» او پرسید: «چرا ما اکنون باید در نتیجه یک درگیری، یک توافق جدید را که بر ما تحمیل می‌شود، بپذیریم؟»