مذاکرات ایران و آمریکا در دوحه در سایه تنش‌های تنگه هرمز و بی‌اعتمادی متوقف مانده است

شیخ محمد بن عبدالرحمن بن جاسم آل ثانی، نخست‌وزیر و وزیر امور خارجه قطر، در دوحه با استیو ویتکوف، فرستاده ایالات متحده، و جرد کوشنر، داماد دونالد ترامپ، دیدار کرده است؛ دیدار‌هایی که در چارچوب تلاش‌ها برای ازسرگیری مذاکرات مستقیم میان تهران و واشنگتن انجام می‌شود.

ایران و آمریکا در ۱۷ ژوئن یادداشت تفاهمی امضا کردند که آتش‌بس میان دو طرف را برای ۶۰ روز تمدید کرد؛ دوره‌ای که قرار بود طی آن مذاکرات دقیق‌تری درباره اختلافات دو کشور ادامه یابد. آینده تنگه هرمز، دارایی‌های بلوکه‌شده ایران، رفع بلندمدت تحریم‌ها و برنامه هسته‌ای تهران از جمله موضوعات مطرح در این مذاکرات است.

اما طی دو هفته گذشته، تنش‌های تازه‌ای میان تهران و واشنگتن شکل گرفته است؛ از جمله اختلاف بر سر عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز، حملات آمریکا به ایران، حملات ایران به دارایی‌های نظامی آمریکا در کویت و بحرین و ادامه حملات اسرائیل در لبنان.

در حالی که واشنگتن اعلام کرده مذاکرات مستقیمی با تهران در دوحه برگزار خواهد کرد، ایران این موضوع را رد کرده است.

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، گفت واشنگتن «بدیهی است» که خواهان موفقیت مذاکرات است، اما تأکید کرد که حتی در صورت شکست گفتگوها، آمریکا همچنان «در موقعیت بسیار قدرتمندتری» نسبت به ایران قرار دارد. او مدعی شد برنامه هسته‌ای و توان نظامی ایران «نابود شده» و هشدار داد ترامپ به صراحت اعلام کرده هرگونه حمله ایران به کشتیرانی در تنگه هرمز، پاسخ نظامی آمریکا را در پی خواهد داشت.

ونس بار دیگر گفت در صورت موفقیت مذاکرات برای دستیابی به توافقی پایدار، ایران «به طور دائمی دگرگون خواهد شد». او همچنین تأکید کرد گفت‌و‌گو‌های فنی درباره بند‌های مشخص یادداشت تفاهم همچنان ادامه دارد.

همزمان، وال‌استریت ژورنال گزارش داده است که ترامپ پس از دریافت مجموعه کاملی از گزینه‌ها برای ازسرگیری جنگ علیه ایران، به مشاوران خود گفته ترجیح می‌دهد به دیپلماسی فرصت دهد و در صورت نیاز، برای ادامه گفت‌و‌گو‌ها درباره برنامه هسته‌ای ایران، آتش‌بس ۶۰ روزه را تمدید کند.

تهران برگزاری مذاکرات مستقیم با آمریکا در دوحه را رد کرده و بسیاری از مقام‌های ارشد ایرانی نیز در این گفت‌و‌گو‌ها حضور ندارند.

در عوض، ایران اعلام کرده است که مذاکرات غیرمستقیم درباره توافق ایران و آمریکا را با میانجی‌گری قطر دنبال خواهد کرد تا درباره اجرای یادداشت تفاهم و آزادسازی دارایی‌های بلوکه‌شده ایران گفت‌و‌گو شود. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، این هفته گفت تهران انتظار دارد آمریکا به عنوان نخستین گام، ۶ میلیارد دلار از منابع مسدودشده ایران را آزاد کند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، نیز روز سه‌شنبه اعلام کرد مذاکره‌کنندگان ایرانی روز چهارشنبه برای گفت‌و‌گو با مقام‌های قطری درباره این منابع مالی و سایر مفاد یادداشت تفاهم در دوحه حضور خواهند داشت.

در همین حال، ونس خودداری ایران از تأیید مذاکرات مستقیم فنی را یک «تاکتیک مذاکره ایرانی» توصیف کرد و گفت گفت‌و‌گو‌های فنی برنامه‌ریزی‌شده «قطعاً» برگزار خواهد شد.

الکس وطن‌خواه، پژوهشگر ارشد مؤسسه خاورمیانه، گفت افزایش تردید در میان مقام‌های ایرانی نسبت به یادداشت تفاهم، می‌تواند دلیل احتیاط تهران در ورود به مذاکرات مستقیم و سطح‌بالا با واشنگتن باشد.

او به الجزیره گفت: «در دو هفته اخیر شاهد مخالفت‌های بیشتری در داخل حکومت ایران بوده‌ایم. برخی می‌گویند این یادداشت تفاهم روی کاغذ جذاب به نظر می‌رسد، اما اقدام عملی کجاست؟»

وطن‌خواه افزود: «دارایی‌های بلوکه‌شده‌ای که قرار بود آزاد شود کجاست؟ کنترل ایران بر تنگه هرمز چه شد؟ چرا اسرائیل همچنان در لبنان حضور دارد؟»

به گفته او، زمان برای اجرای نقشه راهی که در سند ۱۷ ژوئن ترسیم شده، در حال پایان یافتن است.

اسکات اولینگر، کارشناس امنیت ملی آمریکا، نیز گفت واشنگتن از مذاکرات فنی غیرمستقیم در دوحه برای مدیریت تنش‌ها پیرامون تنگه هرمز استفاده می‌کند، حتی اگر مذاکرات مستقیم میان دو کشور برگزار نشود.

او به الجزیره گفت: «فکر می‌کنم هدف اصلی مذاکره‌کنندگان آمریکایی این است که از گفت‌و‌گو‌های فنی، که از قبل برنامه‌ریزی شده‌اند، برای جلوگیری از مشکلاتی استفاده کنند که آشکارا در آینده در پیش است.»

این مقام پیشین سیا گفت این مشکلات به «مانور دیپلماتیک» ایران برای کنترل تنگه هرمز مربوط می‌شود و افزود آمریکا تلاش می‌کند نقش واقعی ایران در تنگه را بر اساس یادداشت تفاهم روشن کند؛ جزئیاتی که ممکن است در توافق‌های آینده گنجانده شود.