نگرانی تازه در بازار انرژی؛ سرمایه‌گذاران از احتمال اخذ عوارض در تنگه مالاکا هراس دارند

تلاش ایران برای اعمال کنترل بر تنگه هرمز، برخی از فعالان بازار انرژی را نگران کرده است که مبادا اخذ عوارض در تنگه مالاکا، یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های انرژی و تجارت جهان، نیز مطرح شود.

این موضوع در پی گزارش‌هایی مطرح شده است که بر اساس آنها ایران و عمان، که در دو سوی تنگه هرمز قرار دارند، پیشنهادی را به ایالات متحده ارائه کرده‌اند تا این گذرگاه باریک دریایی را به‌طور مشترک اداره کنند؛ پیشنهادی که شامل دریافت هزینه‌های اداری نیز می‌شود.

ایالات متحده و ایران ماه گذشته در یک یادداشت تفاهم توافق کردند که کشتی‌ها بتوانند به‌مدت ۶۰ روز به‌صورت امن و آزاد از این آبراه عبور کنند. تنگه هرمز معمولاً حدود ۲۰ درصد از ترافیک نفت جهان را در خود جای می‌دهد.

پس از آن، اداره آینده و خدمات دریایی این تنگه، پس از گفت‌و‌گو با دیگر کشور‌های حاشیه خلیج فارس، از سوی ایران و عمان و «در چارچوب حقوق بین‌الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشور‌های ساحلی تنگه هرمز» تعریف خواهد شد.

طرح نوعی برنامه خدماتی برای عبور از تنگه هرمز، در سراسر جهان موجب نگرانی شده است؛ به‌ویژه در میان سرمایه‌گذارانی که بیم دارند این الگو در دیگر گذرگاه‌های راهبردی دریایی نیز تکرار شود.

با این حال، کارشناسان دریایی گفته‌اند که همچنان نسبت به احتمال وضع هزینه در تنگه مالاکا به‌شدت بدبین و تردیدآمیز هستند.

جانیو شاه، معاون بازار‌های کالایی در مؤسسه «ریستاد انرژی»، گفت برخی سرمایه‌گذاران کم‌کم نسبت به احتمال یک شوک نفتی در قالب اخذ عوارض در تنگه مالاکا «کمی عصبی» شده‌اند.

او روز دوشنبه به برنامه «اسکواک باکس اروپا» در شبکه CNBC گفت: «فکر می‌کنم بخشی از دلیل این موضوع آن است که اگر ببینیم ایران به‌نوعی یک ایستگاه اخذ عوارض بالقوه را در تنگه هرمز به اجرا می‌گذارد، ممکن است چیزی مشابه در جا‌های دیگر هم اجرا شود و البته از منظر حجم، مهم‌ترین مورد، تنگه مالاکاست.»

او افزود: «این‌که این موضوع چگونه اجرا خواهد شد، متأسفانه فعلاً نمی‌توانم جزئیات بیشتری درباره آن ارائه کنم، اما احتمالاً زمان زیادی خواهد برد، چون از نظر حجم عبور و مرور، موضوع بسیار مهمی است.»

بر اساس اعلام اداره اطلاعات انرژی آمریکا، تنگه مالاکا که گلوگاه اصلی در آسیا و اقیانوسیه به شمار می‌رود، در نیمه نخست سال ۲۰۲۵ معادل ۲۹ درصد از کل جریان دریایی نفت جهان را به خود اختصاص داده است.

برآورد می‌شود نفت خام، سالانه اندکی بیش از ۷۰ درصد از کل جریان نفت عبوری از این آبراه را تشکیل دهد و بقیه مربوط به فرآورده‌های نفتی باشد.

این آبراه که حدود ۹۰۰ کیلومتر امتداد دارد، کوتاه‌ترین مسیر دریایی از شرق آسیا به خاورمیانه و اروپا را فراهم می‌کند و میان اندونزی، تایلند، مالزی و سنگاپور قرار گرفته است.

تنگه مالاکا؛ گلوگاه، نه نقطه اشتعال

در ماه آوریل، پوربایا یودهی سادِوا، وزیر دارایی اندونزی، پیشنهاد کرده بود که این کشور ممکن است برای کشتی‌های استفاده‌کننده از تنگه مالاکا عوارض وضع کند، اما بعداً از این ایده عقب‌نشینی کرد. خط ساحلی اندونزی تمام لبه جنوبی تنگه مالاکا را تشکیل می‌دهد.

ایجاد یک نظام اخذ عوارض، بر اساس حقوق بین‌الملل غیرقانونی خواهد بود؛ حقوقی که عبور آزاد از تنگه‌هایی را که برای ناوبری بین‌المللی استفاده می‌شوند تضمین می‌کند.

پرابوو سوبیانتو، رئیس‌جمهور اندونزی، و لارنس وونگ، نخست‌وزیر سنگاپور، هر دو اندکی پس از دیدار روز دوشنبه در پایتخت اندونزی، بر تعهد خود به عبور بی‌مانع کشتی‌ها از این تنگه تأکید کردند.

هانتر مارستون، مدیر برنامه آسیای جنوب‌شرقی در مؤسسه لویی مستقر در سیدنی، در یادداشتی که ۲۳ ژوئن منتشر شد، گفت که اگرچه تنگه مالاکا «به‌راحتی» با تعریف یک گلوگاه منطبق است، اما نقطه اشتعال نیست.

مارستون گفت: «نهادها اهمیت دارند» و اشاره کرد که گشت‌های تنگه مالاکا تضمین می‌کنند این آبراه برای تجارت جهانی باز بماند. این سازوکار به‌طور مشترک از سوی چهار کشور اندونزی، مالزی، سنگاپور و تایلند اداره می‌شود.

او افزود: «این ترتیبات به نفع همه طرف‌ها و همچنین اقتصاد جهانی است. بدون این نهاد، تنگه مالاکا نیز درست به همان اندازه تنگه هرمز در معرض بسته شدن‌های دلبخواهانه قرار می‌گرفت.»

گزینه‌های تغییر مسیر

تحلیلگران مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی (CSIS)، اندیشکده‌ای مستقر در واشنگتن، گفتند اقدامات ایران در قبال تنگه هرمز نشان داده است که کنترل یک گلوگاه دریایی می‌تواند به‌طور قابل توجهی قدرت و بازدارندگی یک کشور را افزایش دهد.

تحلیلگران این مرکز گفتند که اهمیت موضوع در دریای جنوبی چین «حتی بیشتر» است؛ به‌ویژه با توجه به وجود دو آبراه راهبردی مهم که بسیاری از مراکز عمده اقتصادی جهان را به هم متصل می‌کنند: یعنی تنگه مالاکا و تنگه تایوان.

تحلیلگران CSIS در تحلیلی که اول ژوئیه منتشر شد، گفتند: «تلاش‌های ایران برای کنترل و اخذ عوارض از ترافیک عبوری از تنگه هرمز، ترس‌ها را از این‌که کشورها ممکن است تلاش کنند همین کار را با تنگه مالاکا انجام دهند، دوباره زنده کرده است. تهدیدهای چین به استفاده از زور علیه تایوان نیز تنگه تایوان را به کانون یکی از پرمخاطره‌ترین نقاط داغ ژئوپلیتیکی جهان تبدیل کرده است.»

آن‌ها افزودند: «اگر هر یک از این دو تنگه اصلی دچار اختلال شود، گزینه‌های تغییر مسیر وجود دارد، اما این گزینه‌ها بدون هزینه نخواهد بود.»