حملات به نفتکش‌ها؛ ریسک بزرگ ایران برای خروج از «توافق موقت» و بازگشت به جنگ

به گزارش نیویورک تایمز، ایران با این ترس که سلطه خود بر مسیر‌های کشتیرانی حیاتی تنگه هرمز به تدریج از دست می‌رود، با شلیک دوباره به نفتکش‌ها ریسک زیاده‌روی در بازی خود و احتمالاً شعله‌ور کردن دوباره یک جنگ بزرگ با ایالات متحده را پذیرفت.

دو طرف در روز چهارشنبه تهدید کردند که «یادداشت تفاهمی» (MOU) را که در ۱۷ ژوئن امضا کرده بودند، پاره خواهند کرد. این تفاهم‌نامه قرار بود نقشه‌راهی برای مذاکرات صلح باشد و آتش‌بس شکننده‌ای را که از آوریل برقرار بود، تمدید کند. جنگنده‌های آمریکایی در طول شب حملات شدیدتری را علیه ده‌ها هدف در سراسر ایران انجام دادند، در حالی که ایران سوگند یاد کرد حملات پهپادی و موشکی علیه متحدان آمریکا در خلیج [فارس]را تشدید کند.

معامله پایه در این یادداشت تفاهم ۱۴ ماده‌ایِ مبهم این بود که ایران تنگه هرمز را برای کشتیرانی تجاری بازگشایی کند و در مقابل، از تسهیلات اقتصادی که به شدت به آن نیاز داشت، بهره‌مند شود. مسائل پیچیده‌تر، از جمله سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران، برای مذاکرات بعدی به تعویق افتاد. اما تغییر بسیار کمی رخ داد.

ولی نصر، تحلیلگر باسابقه مسائل ایران و استاد دانشکده مطالعات بین‌الملل پیشرفته جانز هاپکینز گفت: «این تفاهم‌نامه روز به روز بیشتر شبیه یک سراب به نظر می‌رسید. نگاه از تهران این است که ایالات متحده درگیر یک تلاش هماهنگ برای گرفتن کنترل تنگه از دست ایران، تضعیف موقعیت ایران در لبنان و بازیابی قدرت خود است تا فشار بیشتری بر ایران وارد کند یا دوباره به جنگ بازگردد.»

با سپری شدن ضرب‌الاجل ۶۰ روزه توافق، ایران به طور فزاینده‌ای ناامید شد که نیروی دریایی آمریکا ترافیک دریایی را تشویق می‌کند تا مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان را در پیش بگیرد، به جای اینکه به درخواست‌های ایران احترام بگذارد که تمام ترافیک باید در «سازمان ترانزیت هرمز» (که ایران به تازگی تأسیس کرده و پیش‌درآمدی برای دریافت عوارض است) ثبت شود. طبق داده‌های «کپلر» (Kpler) که ترافیک دریایی را ردیابی می‌کند، ترافیک آخر هفته گذشته حدود یک‌سوم سطح پیش از جنگ (بیش از ۱۰۰ کشتی در روز) بود که به طور مساوی بین طرف‌های ایرانی و عمانی آبراه تقسیم شده بود.

علاوه بر این، ایالات متحده در تلاش بود تا صلح جداگانه‌ای بین لبنان و اسرائیل منعقد کند که شامل هدف دیرینه و دست‌نیافتنی خلع سلاح حزب‌الله، نیروی نیابتی اصلی ایران در لبنان، می‌شد. در نهایت، در بحث‌های عمومی پیرامون کمک‌های مالی، مقیاس کمک‌ها مدام کوچک‌تر می‌شد.

به گفته تحلیلگران، در عوض، حتی در بحبوحه مراسم تشییع جنازه یک‌هفته‌ای آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر جمهوری اسلامی که در جنگ ماه فوریه کشته شد، ایرانی‌ها تصمیم گرفتند به جای صبر کردن برای از بین رفتن اهرم فشارشان، حمله کنند. روز سه‌شنبه پرتابه‌هایی به سه نفتکش که از تنگه عبور می‌کردند اصابت کرد، هرچند ایران مسئولیت آن را نپذیرفت.

به گفته تحلیلگران، این ادراک از سوی ایران که در جنگ اوایل امسال توانسته بر ایالات متحده و اسرائیل غلبه کند، احتمالاً به رویارویی مجدد کمک کرده است.

سوزان مالونی، عضو ارشد مؤسسه بروکینگز در واشنگتن که به دولت‌های جمهوری‌خواه و دموکرات در سیاست خاورمیانه مشاوره داده است، گفت: «آن‌ها پس از تحمل این کوبیدن از سوی آمریکا و اسرائیل، احتمالاً احساس امنیت زیادی می‌کنند. من فکر می‌کنم زمان‌بندی حملات که با این مراسم تشییع جنازه همزمان شده، نشان‌دهنده نوعی پیروزمندی از سوی نظام است که بالاخره، در اصل، خود را از جنگ بیرون کشیده‌اند. آنها می‌توانند مردگان خود را دفن کنند و هنوز هم شلیک می‌کنند. مطمئناً پیامی در آن نهفته است.»

به گفته تحلیلگران، حتی اگر کشتیرانی پیش از جنگ آزادانه جریان داشت، پیام ایران این بود که قصد دارد یک تسلط جدید بر تنگه اعمال کند. ایالات متحده که تحریم‌های نفتی ایران را که دهه‌ها برقرار بود لغو کرده بود، بلافاصله آنها را دوباره اعمال کرد.

ایران ابراز کرد که اهمیتی نمی‌دهد. مجید شاکری، اقتصاددان ایرانی و مشاور محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکره‌کننده ارشد، در تلویزیون دولتی گفت: «درآمد تابع کنترل است. یا ما تنگه را نگه می‌داریم، یا تک‌تک ما برای آن شهید می‌شویم.»

با این حال، تحلیلگران خاطرنشان کردند که هر دو طرف عادت به لفاظی‌های تند و بلوف زدن دارند و تمایل دارند از جنگ به عنوان شکلی از مذاکره استفاده کنند. آقای ترامپ ایده بازگرداندن مذاکرات به مسیر درست را به طور کامل رد نکرد.

تندرو‌های افراطی در ایران مدت‌هاست که به خودِ ایده مذاکرات حمله کرده‌اند، بنابراین درخواست‌هایی برای خروج از یادداشت تفاهم به دلیل وضعیت تنگه وجود داشته است.

نیت سوانسون، عضو ارشد شورای آتلانتیک که قبلاً به عنوان مدیر امور ایران در شورای امنیت ملی تحت ریاست جمهوری ترامپ خدمت کرده است، گفت: «فکر می‌کنم این بیشتر ژست است. فکر می‌کنم شبیه کاری است که ترامپ انجام می‌دهد. او از طریق اقدامات جنبشی و تهدید‌های بلند مذاکره می‌کند، بنابراین از جهاتی آنها به یک زبان صحبت می‌کنند.»

به گفته تحلیلگران، ایران شرط بسته بود که آقای ترامپ، که از درگیری ابراز نارضایتی کرده و با انتخابات میان‌دوره‌ای دشوار در چهار ماه آینده روبروست، بر سر شروع مجدد یک جنگ غیرمحبوب قمار نخواهد کرد.

با این حال، آقای ترامپ سیل انتقادات شدیدی را علیه ایرانی‌ها آزاد کرد، رهبران آنها را «شیطانی» و «آشغال» خطاب کرد و گفت که ایالات متحده به ایران حتی سخت‌تر ضربه خواهد زد. او آتش‌بس را «تمام شده» خواند.

جوئل ریبرن، عضو ارشد مؤسسه هادسون که سرهنگ بازنشسته ارتش آمریکا و فرستاده ویژه سابق برای سوریه در دولت اول ترامپ است، گفت: «آن‌ها خطرِ بد خواندنِ پرزیدنت ترامپ را می‌پذیرند، کاری که بار‌ها و بار‌ها انجام داده‌اند.» وی گفت ایران عادت دیرینه‌ای دارد که اقدامات تحریک‌آمیزی مانند شلیک به نفتکش‌ها انجام دهد و سپس به عنوان طرف مظلوم عمل کند، «آن‌ها در بازی خود زیاده‌روی می‌کنند.»

این اولین بار نخواهد بود. درست پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹، دولت جدید تندرو در تهران گروگان‌های سفارت آمریکا را به مدت ۴۴۴ روز نگه داشت، بسیار طولانی‌تر از زمانی که به عنوان ابزار چانه‌زنی مفید بودند، و در عوض میلیارد‌ها دلار از دارایی‌هایش در مؤسسات مالی غربی توقیف شد.

در سال ۱۹۸۲، ایران از آتش‌بس در جنگ ایران و عراق امتناع کرد که منجر به شش سال دیگر جنگ وحشیانه و صد‌ها هزار تلفات شد.