جنگی که ترامپ از کنترلش خارج شده است

دنبال‌کردن جنگ آمریکا با ایران می‌تواند سرگیجه‌آور باشد: یک روز، همه‌چیز به‌نظر نزدیک به حل‌وفصل می‌رسد؛ روز بعد، دو کشور حملات موشکی به تأسیسات نظامی یکدیگر را از سر می‌گیرند و ایران نیز کشور‌های حوزه خلیج فارس را که در شبکه مخرب این درگیری گرفتار شده‌اند، هدف قرار می‌دهد. تا زمانی که دونالد ترامپ روز جمعه اعلام کرد آتش‌بس با ایران پایان یافته است، ایالات متحده در روز‌های پیش از آن بیش از ۱۴۰ هدف را زده بود؛ سخنان او نه تعیین‌کننده سیاست، بلکه صرفاً توصیف واقعیت موجود بود.

اگرچه رئیس‌جمهور گفته است وارد «جنگ‌های ابدی» نخواهد شد، آمریکا به‌نظر می‌رسد در مسیری به‌سوی یکی از همان جنگ‌ها قرار گرفته است. آیا راهی برای خروج وجود دارد؟ تام نیکولز و نانسی یوسف، از نویسندگان آتلانتیک که حوزه نظامی و دیپلماسی را پوشش می‌دهند، در برنامه Radio Atlantic درباره این درگیری که بیش از پیش به وضعیتی دائمی شبیه می‌شود، گفت‌و‌گو کردند.

تام نیکولز گفت اگر می‌خواهید بدانید آیا کشور‌ها در جنگ هستند یا نه، از خودشان بپرسید: ایرانی‌ها خواهند گفت قطعاً در جنگ‌اند و این جنگ تمام نشده است. هر بار هم که آمریکا می‌کوشد شرط تازه‌ای را به‌عنوان نشانه صلح تعریف کند، تهران آن را نمی‌پذیرد و می‌گوید در صلح نیستیم.

آدام هریس در مقدمه برنامه گفت در چند روز گذشته، درگیری میان آمریکا و ایران شدت گرفته است. به گفته فرماندهی مرکزی آمریکا، دست‌کم ۳۰۰ هدف ایرانی ــ از جمله انبار‌های پهپاد، سامانه‌های پدافند هوایی و قایق‌های تندرو نظامی ــ هدف قرار گرفته‌اند. ایران نیز در واکنش، بار دیگر تنگه هرمز را بسته و گزارش‌هایی از حملات ایران به اردن و عمان منتشر شده است.

در ژوئن، کنگره آمریکا قطعنامه‌ای نمادین تصویب کرد که رئیس‌جمهور را به پایان استفاده از نیرو‌های مسلح آمریکا در ایران فرامی‌خواند. اما حتی با وجود این توبیخ، جدا شدن از بحرانی که پس از ماه‌ها جنگ ایجاد شده، آسان نخواهد بود. ایران اکنون می‌داند که می‌تواند تنگه هرمز را کنترل کند و خصومت‌های فروخورده‌اش با کشور‌های خلیج فارس صرفاً با خروج آمریکا پایان نخواهد یافت.

ترامپ در کارزار انتخاباتی بار‌ها وعده داده بود که در دولت او دیگر «جنگ ابدی» وجود نخواهد داشت، اما اخیراً نیز گفته بود که این درگیری به‌سرعت پایان می‌یابد و آمریکا به‌دنبال جنگی طولانی نیست.

نانسی یوسف در پاسخ به این پرسش که آیا تفاهم‌نامه میان دو کشور عملاً مرده است، گفت واشنگتن و تهران هم‌زمان در پی راه‌حل نظامی و دیپلماتیک‌اند، اما شاید نه از مسیر آتش‌بس. او تأکید کرد آمریکا می‌خواهد تنگه هرمز مانند پیش از جنگ، آزاد و باز برای کشتیرانی بین‌المللی باشد، اما در عین حال نمی‌خواهد دوباره وارد عملیات رزمی بزرگ شود؛ با این حال، به‌نظر او این دو هدف با هم جمع نمی‌شوند.

به گفته یوسف، ایرانی‌ها اهرمی را که از طریق جنگ بر تنگه هرمز به دست آورده‌اند، بخشی از امنیت ملی خود می‌دانند. او گفت بند پنجم تفاهم‌نامه فقط از ایران می‌خواهد عبور ایمن از تنگه را در دوره ۶۰ روزه تضمین کند، اما زبان آن آن‌قدر مبهم است که تهران آن را به‌معنای تعیین این می‌بیند که کدام کشتی‌ها و با چه شرایطی عبور کنند؛ در حالی که واشنگتن آن را به‌عنوان عبور آزاد و باز تفسیر کرده است. از نگاه او، همین موضوع در قلب اختلاف قرار دارد.

تام نیکولز نیز گفت آمریکا جنگی را از سر انتخاب آغاز کرد، اما این جنگ بد پیش رفت و سپس نوعی توقف موقت رخ داد؛ با این حال، هر بار واشنگتن می‌کوشد نشان دهد درگیری پایان یافته، ایران می‌گوید پایان جنگ تنها زمانی است که شرایط تهران پذیرفته شود. نیکولز تأکید کرد که به‌زعم او، آمریکا این درگیری را باخته است، چون ایران در حال تعیین شرایط است.

او افزود تهران نیز خواسته‌های خود را دارد: از جمله این‌که تنگه هرمز عملاً به ایران تعلق دارد و نیز تشکیل صندوقی برای بازسازی ایران پس از خسارات واردشده توسط آمریکا و اسرائیل. نیکولز گفت تفاهم‌نامه و آتش‌بس بیشتر به پوششی برای آرام‌کردن بازار‌ها شباهت داشتند و به‌صورت واقعی اجرا نشده بودند.

یوسف در ادامه گفت در سطح نظامی، اگر آمریکا نخواهد به عملیات رزمی بزرگ بازگردد، گزینه‌های زیادی ندارد. او این راهبرد را نوعی «تشدید کنترل‌شده» توصیف کرد: ضربه زدن به ابزار‌هایی که ایران برای کنترل کشتیرانی در تنگه استفاده می‌کند، مانند قایق‌های تندرو، پهپاد‌ها و توان موشکی، به‌منظور فرسایش تدریجی ظرفیت تهران. اما او هشدار داد که این رویکرد پایدار نیست و ممکن است ایران در نهایت ترجیح دهد به جنگ بازگردد و آمریکا را وادار به اقدام کند.

در بخش دیگری از گفت‌و‌گو، هریس به نقش کشور‌های حوزه خلیج فارس اشاره کرد؛ کشور‌هایی که هم بار اقتصادی و هم تبعات امنیتی این جنگ را تحمل می‌کنند. یوسف گفت این کشور‌ها به‌ویژه هدف پاسخ ایران قرار گرفته‌اند، مخصوصاً آنهایی که میزبان پایگاه‌های آمریکا هستند. او افزود این کشور‌ها برای حفظ اقتصاد خود به آن آبراه نیاز دارند، اما هم‌زمان از این‌که برای زنده نگه‌داشتن اقتصادشان ناچار به پرداخت هزینه یا «مالیات» به ایران شوند، ناخشنودند؛ به‌ویژه در شرایطی که میلیارد‌ها دلار برای سامانه‌های دفاع هوایی هزینه کرده‌اند.

نیکولز در جمع‌بندی گفت اینجا یک نابرابری بزرگ در منافع وجود دارد: برای آمریکا، مسئله بیشتر به غرور و حفظ وجهه سیاسی رئیس‌جمهور گره خورده است، اما برای ایران مسئله بقای نظام است. او تأکید کرد آمریکا توانایی اشغال یا کنترل هیچ بخشی از خاک ایران را ندارد و تنها می‌تواند درد و خسارت تحمیل کند، اما نه به‌حدی که تهران را به تسلیم وادارد. به‌گفته او، آمریکا اکنون در همان وضعیتی گیر کرده که هر بار در بازی‌های جنگی ۴۰ سال گذشته دیده شده: در نهایت همه می‌پرسند «حالا چه؟»

وقتی بحث به خروج از این وضعیت کشید، یوسف گفت پاسخ نهایی دیپلماسی است، اما این به معنای پذیرش هزینه‌های سیاسی، انسانی و نظامیِ یک جنگ نامحبوب در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای خواهد بود. او گفت حل‌وفصل پایدار مستلزم توافقی درباره نحوه اداره تنگه هرمز و نیز دیگر موضوعات است، از جمله برنامه هسته‌ای، نیرو‌های نیابتی و تحریم‌ها. او یادآور شد که حتی رسیدن به توافق هسته‌ای پیشین نیز ۲۰ ماه زمان برد، و اکنون مسائل بسیار بیشتری روی میز است.

در ادامه، هریس رابطه این بحران با اسرائیل را مطرح کرد و نیکولز گفت اگر منظور از «خروج» بازگشت به وضعیت پیش از بحران باشد، این دیگر دست‌نیافتنی است. به‌گفته او، اگر دولت آمریکا بخواهد بازار‌ها را آرام کند و نیروهایش را کاهش دهد، باید بپذیرد که تنگه عملاً به‌صورت مشترک توسط ایران و عمان اداره می‌شود؛ و اگر بخواهد همچنان حضور داشته باشد، عملاً درگیر نوعی پلیسی‌گریِ طولانی‌مدت در آبراه خواهد شد. او همچنین گفت اگر آمریکا بخواهد اسرائیل را مهار کند، باید بپذیرد که رابطه‌اش با تل‌آویو دستخوش فاصله خواهد شد.

در بخش پایانی، یوسف گفت نقش کنگره از زمان جنگ جهانی دوم تضعیف شده و اکنون بیشتر در حوزه بودجه و نظارت مالی اثر دارد. او به بودجه پیشنهادی ۱.۵ تریلیون دلاری پنتاگون اشاره کرد و گفت این رقم نشان می‌دهد واشنگتن چگونه بسیاری از تهدید‌ها را فقط با ابزار نظامی پاسخ می‌دهد. او تأکید کرد که پرسش اصلی، نه فقط مجوز جنگ، بلکه این است که آیا کنگره حاضر است دوباره اقتدار خود را در زمینه اعزام نیرو‌های آمریکایی اعمال کند یا نه.

در پاسخ به آخرین پرسش درباره آنچه تا پایان هفته باید روشن شود، یوسف گفت باید دید آیا استراتژی «تشدید کنترل‌شده» ادامه خواهد یافت و ایرانی‌ها چگونه واکنش نشان خواهند داد. نیکولز نیز پرسید آیا آمریکا اصلاً می‌تواند ضربه‌ای بزند که تهران را به تغییر مسیر وادار کند یا نه؛ او نسبت به چنین نتیجه‌ای بدبین بود.