از زمان تفاهمنامه اسلامآباد چه چیزی برای آمریکا، ایران و کشورهای خلیج فارس تغییر کرده است؟
برای نهمین شب پیاپی، ایالات متحده تا ساعات اولیه بامداد دوشنبه به تأسیسات دفاعی و توانمندیهای دریایی ایران حمله کرد و تهران نیز در حملات تلافیجویانه پاسخ داد؛ همزمان آژیرهای هشدار در کشورهای همسایه حوزه خلیج فارس و اردن، که میزبان پایگاههای نظامی آمریکا هستند، به صدا درآمد.
دو طرف یکدیگر را به نقض یادداشت تفاهمی متهم کردهاند که در ۱۷ ژوئن در اسلامآباد پاکستان امضا کرده بودند. دونالد ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، گفته است که آتشبس را تمامشده تلقی میکند، در حالی که ایران گفته دیگر قصد ندارد به این تفاهمنامه پایبند بماند.
در همین حال، تنگه هرمز — که در زمان صلح ۲۰ درصد نفت و گاز جهان از آن عبور میکرد — بار دیگر بسته شده و این موضوع دوباره قیمت نفت خام را با جهش شدید روبهرو کرده است. روز یکشنبه، ارتش آمریکا اعلام کرد که یک نظامی دیگر آمریکایی نیز اواخر هفته گذشته کشته شده و شمار کل کشتهها به ۱۷ نفر رسیده است.
پس از فروپاشی تفاهمنامه، از نظر اثرات اقتصادی، گسترش اهداف نظامی و نگاه طرفها به جنگ، در دو ماه گذشته چه چیزهایی برای آمریکا، ایران و کشورهای خلیج فارس تغییر کرده است؟
اقتصاد
تنگه هرمز — کلید خاموشی اقتصاد جهانی — به دست مقامهای ایرانی بسته شده و هشدار دادهاند که حتی یک قطره نفت هم نباید از این آبراه عبور کند؛ آن هم در شرایطی که حملات آمریکا و محاصره دریایی علیه بنادر ایران ادامه دارد.
تفاهمنامه مسیر بازگشایی تنگه را هموار کرده بود و همین موضوع برای مدتی کوتاه قیمت نفت را به سطح پیش از جنگ نزدیک کرده بود.
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس
این تنگه برای کشورهای شورای همکاری خلیج فارس اهمیت حیاتی دارد؛ کشورهایی که امنیت اقتصادی و راهبرد انرژیشان بهشدت تحت تأثیر محدودیتهای صادراتی قرار گرفته است. جنگ علیه ایران بزرگترین اختلال در عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع در تاریخ معاصر را رقم زده است.
محمدرضا فرزانگان، اقتصاددان دانشگاه ماربورگ آلمان، به الجزیره گفت هزینهها فقط به از دست رفتن درآمد انرژی محدود نمیشود.
او گفت: «این درگیری همچنین راهبردهای تنوعبخشی کشورهای شورای همکاری خلیج فارس را تهدید میکند. گردشگری، هوانوردی، لجستیک، ساختوساز، املاک و سرمایهگذاری خارجی همگی به برداشت از ثبات منطقهای وابستهاند.»
او افزود: «ادامه جنگ هزینههای بیمه و حملونقل را افزایش میدهد و سرمایهگذاران و گردشگران را به بازنگری در میزان حضورشان در منطقه ترغیب میکند.»
ایران
برای ایران، تفاهمنامه محاصره دریایی بنادر ایران را برداشت و معافیتهایی در تحریمهای نفتی و بانکی فراهم کرد و تهران با شتاب صدها میلیون بشکه نفت خام را صادر کرد.
محاصره پیشین آمریکا صادرات ایران را محدود کرده بود؛ بهطوریکه محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس و مذاکرهکننده ارشد، ماه گذشته در گفتوگویی با تلویزیون دولتی ایران گفت: «ما حتی یک بشکه هم صادر نکردیم.»
با این حال، با ازسرگیری درگیریها، آمریکا یک شناور را در تنگه هرمز از کار انداخت؛ شناوری که گزارش شده حامل نفت خام ایران بوده است. تهران نیز کشتیهای تجاری را در این آبراه هدف قرار داده و آمریکا از آن زمان مناطق ساحلی ایران را بمباران کرده است.
فرزانگان گفت: «[محاصره دریایی تازه آمریکا]از تحریمهای معمولی آسیبزاتر است، زیرا حالا محدودیتها بهصورت فیزیکی اعمال میشوند.»
او افزود: «در نتیجه، ایران فضای بسیار کمتری برای استفاده از واسطهها، پرچمهای جایگزین و سازوکارهای غیررسمی حملونقل برای حفظ صادرات نفت دارد.»
این اقتصاددان به الجزیره گفت: «پیامدهای فوری آن کاهش درآمدهای ارزی، تضعیف بیشتر ریال و تشدید فشارهای تورمی است.»
اقتصاد ایران از بالاترین نرخهای تورم در جهان رنج میبرد. ریال این هفته به حدود ۱.۹ میلیون در برابر دلار آمریکا رسید که پایینترین سطح تاریخی آن است. شاخص اصلی بورس تهران نیز روز شنبه ۱۲۰ هزار واحد یا ۲.۴ درصد دیگر افت کرد و به ۴.۷۷ میلیون واحد رسید.
آمریکا
جنگ ترامپ در آمریکا بهطور گسترده نامحبوب بوده است. بر اساس تازهترین نظرسنجی CNBC، رئیسجمهور آمریکا ۶۰ درصد نارضایتی درباره عملکرد اقتصادی خود ثبت کرده و خالص محبوبیت او با رقم منفی ۲۲ به پایینترین سطح در دوران سیاسیاش رسیده است.
در این نظرسنجی، ۶۱ درصد پاسخدهندگان گفتهاند نسبت به وضعیت اقتصاد بدبین هستند؛ بالاترین رقم از دسامبر ۲۰۲۳ تاکنون.
فرزانگان گفت: «تأثیرات این وضعیت بیش از همه در قیمت انرژی و قدرت خرید مصرفکنندگان دیده میشود. این امر هزینههای خانوار را بالا میبرد و موقعیت سیاسی رئیسجمهور ترامپ و نامزدهای جمهوریخواه را در آستانه انتخابات کنگره نوامبر ۲۰۲۶ دشوارتر میکند.»
نظامی
آمریکا
ارتش آمریکا تاکنون ۱۷ نفر از نیروهایش را در جنگ با ایران از دست داده است. سه نفر از آنها از زمان ازسرگیری جنگ حدود ۱۰ روز پیش کشته شدهاند.
ترامپ روز یکشنبه گفت: «ما امشب دوباره ضربه خیلی سنگینی به آنها زدیم»، و افزود: «ما این کار را به افتخار احتمالاً سه ـ سه وطنپرست بزرگ انجام دادیم.»
دو نیروی آمریکایی روز جمعه در حمله ایران به یک پایگاه هوایی در اردن کشته شدند و نفر سوم مفقود است. یک سرباز دیگر نیز هفته گذشته هنگام خنثیسازی مهمات منفجرنشده ناشی از پهپاد ایرانی در عراق کشته شد.
تهران گفته است چندین تأسیسات نظامی آمریکا در کویت، بحرین و اردن را هدف قرار داده، از جمله یک هواپیما در فرودگاه عقبه.
الجزیره نتوانست فوراً میزان خسارت واردشده به هیچیک از تأسیسات را بهطور مستقل تأیید کند.
کشورهای خلیج فارس
حملات تازه ایران به بیشتر کشورهای خلیج فارس و همچنین اردن، آنها را وادار کرده تا رهگیرهای پدافندی خود را به کار گیرند. کشورهای شورای همکاری خلیج فارس پیشتر هم در مرحله نخست جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ماههای مارس و آوریل، صدها رهگیر گرانقیمت مصرف کرده بودند.
اما حملات ارتش ایران زیرساختهای غیرنظامی در کشورهای خلیج فارس را نیز هدف قرار داده است.
بمباران نیروگاهها و تأسیسات آبشیرینکن در کویت با محکومیت گسترده منطقهای روبهرو شده است.
نادر حبیبی، اقتصاددان ایرانی-آمریکایی، به الجزیره گفت: «آنچه رخ میدهد شوک شدیدی برای کشورهای شورای همکاری خلیج فارس است. اکنون، پس از اختلالهای هفت ماه گذشته، حتی با وجود تلاش آنها برای دور ماندن از درگیری، جمعیت غیرنظامی بهطور غیرمستقیم تحت تأثیر قرار گرفته است.»
ایران
آمریکا تأکید دارد که حملاتش را بر زیرساختهای نظامی ایران، بهویژه جزایر جنوبی کشور، متمرکز کرده است؛ جزایری که برخی از آنها پایگاههای پیشمقدم نظامی یا دیدهبانی هستند و برخی دیگر احتمالاً میزبان انبارهای موشکیاند.
اما تهران در روزهای اخیر آمریکا را به هدف قرار دادن زیرساختهای غیرنظامی نیز متهم کرده است؛ از جمله پلها و تونلها، بنادر و اسکلهها، نیروگاهها و تأسیسات آب. مقامهای ایرانی گفتهاند که بیش از ۵۰ نفر در حملات آمریکا طی سه هفته گذشته کشته و حدود ۵۰۰ نفر زخمی شدهاند.
روایت
بیش از خود جنگ، بخش مهمی از پیامرسانی آمریکا و ایران بر سر کنترل تنگه هرمز بوده است.
آمریکا
واشنگتن میگوید حملات تازهاش با هدف تضعیف توانمندیهای ایران برای مختل کردن ترافیک دریایی در این آبراه انجام میشود و ترامپ هفته گذشته گفت «آمریکا تنگه هرمز را کنترل میکند».
ایران
تهران این ادعای ترامپ را رد کرده است.
فرزانگان گفت توانایی ایران برای اثرگذاری بر کشتیرانی از طریق تنگه هرمز «همچنان منبعی منحصربهفرد برای چانهزنی» است. او افزود: «تهران در نتیجه حاضر است هزینههای قابلتوجهی را تحمل کند تا این اهرم را حفظ کند.»
او اضافه کرد ایران ممکن است چنین محاسبه کند که انتقال بخشی از هزینههای اقتصادی به کشورهای صادرکننده نفتِ همسایه، دولتهای این کشورها را وادار میکند نفوذ سیاسی خود را در واشنگتن به کار بگیرند و آمریکا را به سمت مذاکرات سوق دهند.
این تحلیلگر گفت: «این ظاهراً یکی از دلایلی است که ایران با وجود هزینههای قابلتوجه برای اقتصاد خود، آماده است فشار در تنگه را حفظ کند.»
آنیسه تبریزی، پژوهشگر همکار برنامه خاورمیانه و شمال آفریقا در اندیشکده چتم هاوس لندن، گفت تغییر مهم از زمان فروپاشی تفاهمنامه اسلامآباد این است که «نسبت به پیش از این، خوشبینی کمتری درباره امکانپذیر بودن دیپلماسی وجود دارد».
او به الجزیره گفت: «برای همه طرفها، تصور سناریویی که در آن نهتنها توافق دیگری حاصل شود، بلکه با موفقیت هم اجرا شود، دشوار است؛ و همین موضوع برای همه طرفهای درگیر نگرانکننده است.»
تبریزی همچنین گفت به نظر نمیرسد از سوی ایران «تلاش فوری» برای امضای توافق وجود داشته باشد. او افزود: «آنها همچنان حملات تشدیدکننده را ادامه میدهند، اما در عین حال، همان نوع حملاتی را که علیه خودشان انجام میشود، تلافی میکنند.»
کشورهای خلیج فارس
کشورهای شورای همکاری خلیج فارس همچنان حملات ایران به کشورهای منطقه را محکوم کرده و همزمان خواستار دیپلماسی برای مهار تشدید تنش شدهاند. آنها روشن کردهاند که کنترل یکجانبه ایران بر تنگه هرمز برایشان قابل قبول نیست.
تبریزی افزود که مانند هفتههای پیش از تفاهمنامه اسلامآباد، کشورهای منطقه، بهویژه قطر، همچنان از گفتوگوها حمایت میکنند.
فرزانگان گفت اگر چیزی بتواند طرفها را دوباره پای میز مذاکره بیاورد، خسارتهای اقتصادی است.
او گفت: «افزایش زیانهای اقتصادی، انگیزه برای مذاکره را بیشتر میکند. بازگشت به مذاکرات زمانی محتملتر میشود که هر دو طرف به این نتیجه برسند که ادامه تشدید تنش نمیتواند موقعیت چانهزنیشان را بهبود دهد.»
حبیبی نیز موافق بود که اگر بار دیگر توافقی حاصل شود، «این عمدتاً بهدلیل ثبات فشارهای اقتصادی بر هر دو طرف خواهد بود». با این حال، او افزود که احتمال تشدید تنش در دو هفته آینده بیشتر از احتمال مذاکره است.
در گفتوگو با هاشم اورعی رییس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران، مطرح شد
حسین راغفر در گفتوگو با فراز مطرح کرد
- تازهها
- پربازدیدها
در گفتوگو با هاشم اورعی رییس اتحادیه انجمنهای انرژی ایران، مطرح شد
رییس کانون بازنشستگان به فراز: معوقات بازنشستگان هرچه سریعتر و یکجا پرداخت شود
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جانفدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاحطلب «عهد» در گفتگو با فراز:
مینو محرز در گفتوگو با فراز توضیح میدهد