حمله مرگ‌بار آمریکا به یک نفتکش «ناوگان سایه»؛ کشتی هنگام اصابت موشک‌ها متوقف بود

خبرنگاران برای بازسازی رویداد‌های منتهی به این حمله، با اعضای خدمه، مقام‌های نظامی آمریکا و خانواده‌های قربانیان مصاحبه کردند.

برای دریانوردانی که از هند استخدام شده بودند، این فقط شغلی دیگر بود. اما کشتی‌ای که سوار آن شدند، یک نفتکش ناوگان سایه بود که به سوی منطقه‌ای جنگی می‌رفت.

نفتکش «ست‌بلو» دست‌کم پنج سال نفت ایران را که تحت تحریم‌های آمریکا قرار داشت جابه‌جا کرده بود و به گفته یک شرکت ردیابی دریایی، اغلب موقعیت خود را پنهان می‌کرد. این نفتکش اوایل ژوئن نیز در خلیج عمان، در شرق تنگه هرمز، بار دیگر موقعیت خود را پنهان کرد؛ جایی که در دریا از کشتی‌های دیگر سوخت دریافت کرد.

صبح ۱۰ ژوئن، این کشتی به هدف نیروی دریایی آمریکا تبدیل شد.

اندکی پس از ساعت هفت صبح، موشک‌های آمریکایی به موتورخانه‌ای اصابت کردند که یک مهندس و یک مکانیک به‌تازگی شیفت کاری خود را در آن آغاز کرده بودند. هر دو مرد در دم کشته شدند. یک کارآموز جوان نیز که در اتاق مجاور مشغول خوردن صبحانه بود، بر اثر جراحات مرگ‌بار سر جان باخت.

آنها نخستین و تنها قربانیان غیرنظامی محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا بودند و در میان دست‌کم ۱۷ دریانوردی قرار داشتند که به گفته سازمان ملل متحد از زمان آغاز جنگ کشته شده‌اند؛ بیشتر آنان قربانی حملات ایران بوده‌اند.

اینکه آنها چگونه به قربانیان جنگی تبدیل شدند که بخشی از آن نبودند، نمایی از خطر‌هایی به دست می‌دهد که دریانوردان تجاری در خاورمیانه با آن روبه‌رو هستند؛ منطقه‌ای که جنگ میان آمریکا و ایران، آب‌های داخل و اطراف تنگه هرمز را به برخی از مرگ‌بارترین آب‌های جهان تبدیل کرده است.

ارتش آمریکا اعلام کرد به این دلیل مهمات هدایت‌شونده دقیق را به موتورخانه ست‌بلو شلیک کرده که این کشتی محاصره بنادر ایران از سوی آمریکا را نقض کرده و چندین بار از اجرای دستور‌ها خودداری کرده بود.

در عین حال، شواهد حاکی از آن است که کشتی هنگام حمله، با موتور خاموش در حال شناورشدن بوده است؛ موضوعی که کارشناسان را واداشته بپرسند آیا این اقدام آمریکا، استفاده‌ای اجتناب‌پذیر و بیش از اندازه از زور بوده است یا نه.

خدمه کشتی به‌دلیل تصمیم‌های پرخطر فرماندهان آن برای بارگیری نفت ــ که به احتمال زیاد ایرانی بود ــ در مجموعه‌ای از انتقال‌های کشتی‌به‌کشتی طی روز‌های پیش از حمله، با خطر بیشتری مواجه شدند؛ اقدامی که با وجود هشدار‌های نیروی دریایی آمریکا درباره محاصره انجام گرفت.

این روایت از روز‌ها و ساعت‌های پیش از رویارویی مرگ‌بار، از طریق مصاحبه با اعضای خدمه، مقام‌های نظامی آمریکا و خانواده‌های قربانیان بازسازی شده است. اعضای خدمه از بیم اقدامات تلافی‌جویانه کارفرمایانشان، به شرط ناشناس‌ماندن صحبت کردند.

روایت‌های دریانوردان و ارتش، هر دو ناقص‌اند. فرماندهی مرکزی آمریکا از ارائه فایل‌های ضبط‌شده ارتباطات برقرارشده با خدمه و مشخص‌کردن زمان دقیق آنها خودداری کرد. با این حال، یافته‌ها دقیق‌ترین روایت موجود را از رویداد‌هایی ارائه می‌کنند که مأموریت حمل بار ست‌بلو را به رویارویی‌ای مرگ‌بار تبدیل کرد.

شغلی پرخطر

براساس اسنادی که از مؤسسه استخدام‌کننده خدمه به دست آمده، بیشتر ۲۸ مرد حاضر در کشتی هندی بودند و اکثر آنها طی یک سال گذشته به خدمه پیوسته بودند.

به گفته «TankerTrackers.com»، شرکتی که کشتیرانی جهانی را رصد می‌کند، ست‌بلو سابقه‌ای پنج‌ساله در جابه‌جایی نفت ایران داشت. ارتش آمریکا اعلام کرد این کشتی بخشی از یک ناوگان سایه طراحی‌شده برای دورزدن تحریم‌ها بود؛ اگرچه خود کشتی تحت تحریم ایالات متحده قرار نداشت.

براساس داده‌های ردیابی کشتی، خدمه ست‌بلو در اواخر آوریل سفر خود را از بندر لیانیونگانگ چین آغاز کردند و به سوی خلیج عمان رفتند.

راجش شارما، پدر آدیتیا، کارآموزی که در این حمله کشته شد، در تماس‌های روزانه از پسرش خواسته بود کشتی را ترک کند و به خانه بازگردد. اما به گفته آقای شارما، پسرش گفته بود اگر می‌خواهد به رؤیای خود برای کاپیتان‌شدن در آینده برسد، باید به کار ادامه دهد.

آدیتیا شارمای ۲۳ساله در ماه ژوئن در خلیج عمان و بر عرشه ست‌بلو حضور داشت.

براساس تحلیل تصاویر ماهواره‌ای از سوی TankerTrackers.com، کشتی در هشت روز نخست ژوئن ــ روز‌های حساس پیش از حمله ــ ظاهراً در آب‌های سرزمینی عمان در نزدیکی بندر شناص متوقف بود. یکی از خدمه گفت کشتی در این مدت لنگر انداخته بود.

سنجیت کومار بهرا، کاپیتان جدید، دوم ژوئن به کشتی پیوست. سپس ست‌بلو، به گفته دو نفر از اعضای خدمه، در دریا از چند کشتی نفت دریافت کرد. یکی از آنان گفت گمان می‌کرد سوخت ایرانی باشد، اما منبع نفت به خدمه اعلام نشده بود. او گفت تنها مالک و کاپیتان کشتی از این موضوع اطلاع داشتند.

ناخدا تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا، به نیویورک‌تایمز گفت اطلاعات ایالات متحده مشخص کرده بود که نفت ایرانی است. او گفت خدمه ست‌بلو در روز‌های پیش از حمله، نزدیک به ۶۰ هشدار شفاهی منتقل‌شده از طریق رادیو را نادیده گرفتند؛ آنها اغلب «به شکلی خصمانه» پاسخ می‌دادند و به دست‌کم هشت نمایش قدرت نظامی، از جمله شلیک منور و پرواز جنگنده‌ها بر فراز کشتی، بی‌اعتنایی کردند.

او گفت: «کشتی عمداً تمام تلاش خود را کرد تا از دستور‌ها پیروی نکند.»

مانوج یاداو، دبیرکل اتحادیه دریانوردان فوروارد هند، به نیویورک‌تایمز گفت کاپیتان بهرا و دیگر اعضای ارشد خدمه، او را در جریان ماجرا قرار داده‌اند.

به گفته آنها، کشتی فقط هشدار‌های عمومی صادرشده پس از دوم ژوئن را دریافت کرده بود و خدمه باور نداشتند که این هشدار‌ها شامل ست‌بلو می‌شود. آقای یاداو گفت این هشدار‌ها از کشتی‌ها می‌خواست به سوی بنادر تحت محاصره ایران حرکت نکنند و از طریق سامانه رادیویی مورد استفاده شمار زیادی از کشتی‌ها پخش شده بودند. او افزود خدمه، پاسخ‌دادن به هشدار‌های آمریکا را انکار کرده‌اند.

آقای یاداو گفت: «دریانوردان مردمی عادی‌اند، نه نیرو‌های رزمی آموزش‌دیده برای جنگ.»

لحظات پایانی

هشتم ژوئن، در حالی که موجی از خصومت‌ها آتش‌بس دوماهه را در معرض خطر قرار داده بود، ست‌بلو پرخطرترین اقدام خود را انجام داد. یکی از خدمه گفت کشتی برای چند ساعت به میانه خلیج عمان رفت؛ جایی که انتظار می‌رفت کشتی دومی نفت خود را به ست‌بلو منتقل کند.

به گفته یکی از اعضای خدمه، ست‌بلو تا آن زمان ۲۶ هزار تن قیر حمل می‌کرد؛ فرآورده‌ای غلیظ از نفت که در ساخت جاده استفاده می‌شود.

سپس، به گفته سه عضو خدمه، آنها موتور را خاموش کردند و کشتی شناورشدن در آب را آغاز کرد.

یکی از خدمه گفت کشتی دوم هرگز نرسید.

دریانوردان نگران بودند. آنها شنیده بودند کشتی‌های دیگری در اواخر ماه مه و اوایل ژوئن هدف آمریکا قرار گرفته‌اند. هشتم ژوئن، نفتکش دیگری به نام «ماریوکس» در خلیج عمان هدف حمله قرار گرفت. با وجود این، خدمه ست‌بلو کار‌های روزمره خود را ادامه دادند. یکی از خدمه گفت آنها بیش از یک روز به‌صورت شناور در آب ماندند.

هنگام حمله در ساعت ۷:۱۴ صبح ۱۰ ژوئن، بیشتر خدمه کشتی خواب بودند. به گفته دو دریانورد، در حالی که کاپیتان در اتاق خود استراحت می‌کرد، یک کارآموز در پل فرماندهی مسئول رادیو بود.

ناخدا هاوکینز گفت کشتی دو هشدار نهایی دریافت کرد که در آخرین هشدار به خدمه اعلام شده بود ۱۵ دقیقه برای تخلیه موتورخانه فرصت دارند. او حاضر نشد بگوید آیا کشتی به این هشدار پاسخ داده بود یا نه.

آقای یاداو گفت کارآموزی که سه ساعت پیش از حمله در پل فرماندهی حضور داشت، به او گفته بود هیچ هشداری نشنیده است.

موشک‌هایی که از یک هواپیمای نظامی آمریکا شلیک شدند، نفتکش ۶۰۰ فوتی را لرزاندند و سورش پاتنالا، مهندس ارشد ست‌بلو؛ شیواناند چوراسیا، تعمیرکار کشتی؛ و آدیتیا شارما، کارآموز، را کشتند.

### پیامد‌های حمله

مرگ این افراد اعتراض دیپلماتیک هند را در پی داشت؛ کشوری که ۱۲ درصد نیروی کار کشتیرانی تجاری جهان را تأمین می‌کند. با این حال، کارزار مستمرتر را اتحادیه دریانوردان هندی هدایت کرده است. این اتحادیه خواستار پرداخت غرامت از سوی دولت آمریکا به خانواده‌های قربانیان و انجام تحقیقاتی مستقل درباره رویدادی شده است که به‌طور علنی آن را «جنایت جنگی» خوانده است.

چند کارشناس جنگ دریایی که تصاویر حمله منتشرشده از سوی ارتش آمریکا را بررسی کردند، گفتند به نظر می‌رسید کشتی در حال شناورشدن یا متوقف بوده است. هیچ نشانه‌ای وجود نداشت که کشتی در حال حرکت باشد.

ارتش آمریکا از اظهارنظر درباره اینکه آیا کشتی در حال شناورشدن بوده است یا نه خودداری کرد.

حقوق بین‌الملل کشور‌ها را ملزم می‌کند برای متوقف‌کردن کشتی‌های مظنون به حمل کالای ممنوعه، از روش‌هایی با کمترین قدرت تخریبی استفاده کنند. اینکه آیا نیروی دریایی آمریکا چنین کاری انجام داده است، پرسش محوری درباره حمله به ست‌بلو محسوب می‌شود.

به گفته ایان رالبی، رئیس مؤسسه غیرانتفاعی حکمرانی دریایی «اکسیلیوم ورلدواید»، در اجرای محاصره، اینکه کشتی در حال حرکت یا متوقف باشد، برای تعیین قانونی‌بودن حمله نظامی نقشی اساسی دارد.

او گفت: «شما کشتی‌ای را از کار می‌اندازید که فعالانه در حال تخلف است؛ یعنی در حال حرکت است. اگر موتور‌ها حتی روشن نبودند، چرا باید موتورخانه را هدف قرار داد؟»

در جریان این درگیری بیش از ۵۰ حمله به کشتی‌های تجاری انجام شده است.

تاد هانتلی، ناخدای بازنشسته نیروی دریایی و متخصص حقوق امنیت ملی در دانشکده حقوق دانشگاه جورج‌تاون، گفت این پرسش مطرح است که چرا ارتش تصمیم نگرفت کشتی را بازرسی کند؛ اما روایت ارتش درباره نادیده‌گرفته‌شدن چندین هشدار از سوی خدمه، استفاده از نیروی ازکارانداز را «بسیار معقول‌تر» جلوه می‌دهد.

ناخدا هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا، گفت توقیف کشتی‌ای که در برابر محاصره مقاومت می‌کند، عملیاتی بالقوه پرخطر است و ازکارانداختن آن ایمن‌تر خواهد بود.

امکان تماس تلفنی با شرکت «IOS Marine FZE»، مدیر مستقر در امارات این کشتی، فراهم نشد. اعضای بازمانده خدمه و بستگان کشته‌شدگان گفتند نتوانسته‌اند با شرکت «Aqua Aurora Shipping Lines»، مالک نفتکش، تماس بگیرند. اطلاعات تماس این شرکت به‌صورت عمومی منتشر نشده است.

برای خانواده‌های سه مرد کشته‌شده، اندوه با خشم درآمیخته است.

آقای شارما گفت: «او آنجا مشغول انجام وظیفه‌اش بود. آنها سلاح ندارند. همه آنها غیرنظامی‌اند.»

به گفته آقای شارما، این نخستین سفر دریایی پسرش به‌عنوان کارآموز بود و او ماهانه ۲۰۰ دلار کمک‌هزینه دریافت می‌کرد.

آقای شارما این ماه در نشست اتحادیه در بمبئی شرکت کرد و در آنجا عکس‌های پسرش را در تلفن همراه خود مرور می‌کرد. او با اشاره به تصویر پسرش که تی‌شرت بتمن پوشیده بود و دریای آزاد پشت سرش دیده می‌شد، گفت: «این آخرین سلفی آدیتیا بود.»

عکس دیگری که چند ساعت بعد به دست او رسید، پسرش را با همان تی‌شرت نشان می‌داد که بیهوش افتاده بود و برای جلوگیری از خون‌ریزی، پارچه‌ای دور سرش بسته بودند.

پاتنالا بالا بهارگاوی ۳۹ساله، همسر مهندس ارشد ست‌بلو که او نیز کشته شد، گفت: «کسی شوهرم را کشت. هیچ‌کس مسئولیت را نمی‌پذیرد، اما یک نفر مسئول است.»

پراگاتی کی. بی. خبرنگار نیویورک‌تایمز مستقر در دهلی‌نو است و اخبار سراسر هند را پوشش می‌دهد.

اریک اشمیت، خبرنگار امنیت ملی نیویورک‌تایمز است. او بیش از سه دهه درباره امور نظامی آمریکا و مبارزه با تروریسم گزارش داده است.