آیا میانجی‌ها می‌توانند میان آمریکا و ایران آتش‌بس برقرار کنند؟

به گفته کارشناسان، میانجی‌ها برای دستیابی به آتش‌بسی میان ایالات متحده و ایران با زمان رقابت می‌کنند؛ آنها امیدوارند چرخه‌ای از اقدامات تلافی‌جویانه را متوقف کنند که مرگ‌بارتر شده و احتمال سرایت آن به یک درگیری منطقه‌ای گسترده‌تر رو به افزایش است.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز دوشنبه تأیید کرد که میانجی‌ها فعالانه در تلاش‌اند از تشدید بیشتر تنش‌ها جلوگیری کنند؛ هرچند از ارائه هرگونه جزئیات خودداری کرد.

اظهارات او در حالی مطرح شد که اکسیوس گزارش داد قطر، مصر، پاکستان و دیگر میانجی‌های منطقه‌ای، پیشنهادی را به آمریکا و ایران ارائه کرده‌اند که براساس آن، جنگ برای ۱۰ روز متوقف می‌شود و فرصتی برای احیای تفاهم‌نامه موقتی که ماه گذشته بر سر آن توافق شد، فراهم خواهد شد. این طرح همچنین به دنبال بازگشایی کشتیرانی تجاری در تنگه هرمز است؛ جایی که اقدامات نظامی متقابل به یکی از بزرگ‌ترین موانع مذاکرات تبدیل شده است.

اما این تلاش دیپلماتیک در شرایطی صورت می‌گیرد که به نظر می‌رسد آمریکا و ایران در جهت مخالف حرکت می‌کنند. در روز‌های اخیر، درگیری از اهداف نظامی فراتر رفته و حملات به‌طور فزاینده‌ای زیرساخت‌های غیرنظامی را هدف قرار داده‌اند؛ درحالی‌که هر دو طرف همچنان مواضع علنی خود را سخت‌تر می‌کنند.

آمریکا دامنه عملیات بمباران خود را به مناطق عمقی‌تر ایران گسترش داده و دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، نیز پس از کشته‌شدن چند نیروی آمریکایی وعده داده است که ایران «تاوان خواهد داد». از سوی دیگر، ایران حملات خود به کشتی‌ها و اهدافی در سراسر منطقه را تشدید کرده است.

تشدید اخیر درگیری‌ها پس از یک ماه وخامت روابط رخ داده است؛ دوره‌ای که پس از امضای یک تفاهم‌نامه میان واشینگتن و تهران آغاز شد. این تفاهم‌نامه، آتش‌بس ماه آوریل را تمدید و چارچوبی برای مذاکرات با هدف پایان دادن به جنگ تعیین کرده بود؛ جنگی که در ۲۸ فوریه با حملات اسرائیل و آمریکا به ایران آغاز شد. از آن زمان، هر دو دولت بار‌ها یکدیگر را به نقض توافق متهم کرده‌اند.

پرسش اکنون این است که آیا میانجی‌ها می‌توانند پیش از آنکه تحولات نظامی از دیپلماسی پیشی بگیرد، یکی از دو طرف را به عقب‌نشینی متقاعد کنند یا خیر. آنچه در ادامه می‌آید، نکاتی است که باید بدانید.

چه پیشنهادی مطرح شده است؟

بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، روز دوشنبه در گفت‌و‌گو با خبرنگاران اعلام کرد تهران «پیشنهاد‌هایی را که از طریق میانجی‌ها منتقل شده‌اند» دریافت کرده است.

بقایی افزود: «در این مرحله ترجیح می‌دهم درباره جزئیات آنها صحبت نکنم.» او درعین‌حال روشن کرد که هرگونه تلاش دیپلماتیک هم‌زمان با پاسخ نظامی ایران ادامه خواهد یافت.

گزارش‌ها حاکی است که پیشنهاد جدید بر مبنای مذاکراتی تدوین شده که ۱۱ ژوئیه میان عمان، ایران و قطر در مسقط برگزار شد، اما در نهایت شکست خورد.

تنگه هرمز در مرکز این پیشنهاد قرار دارد؛ آبراهی حیاتی که در زمان صلح، یک‌پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کند.

براساس طرح گزارش‌شده، مسیر‌های کشتیرانی تنگه باید به‌طور کامل بازگشایی شوند؛ مسیر شمالی مورد تأیید ایران که اکنون تحت محاصره دریایی آمریکا قرار دارد و مسیر جنوبی مورد حمایت آمریکا که کشتی‌های حاضر در آن هدف حملات ایران قرار گرفته‌اند. طبق این پیشنهاد، عملیات نظامی نیز برای ۱۰ روز متوقف خواهد شد تا مذاکره‌کنندگان فرصت داشته باشند تفاهم‌نامه را نجات دهند.

اکسیوس گزارش داد مقام‌های منطقه‌ای همچنین در حال بررسی سازوکار‌هایی برای مدیریت هزینه‌های عبورومرور در آینده هستند. از جمله این گزینه‌ها، ایجاد صندوقی با مدیریت مشترک و مشارکت سازمان بین‌المللی دریانوردی یا اجازه دادن به ایران برای دریافت آن چیزی است که یک منبع آن را «هزینه‌های خدماتی معقول» مرتبط با امنیت دریایی و حفاظت از محیط‌زیست توصیف کرده است.

آیا این طرح واقعاً می‌تواند موفق شود؟

سایمون مبون، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه لنکستر، گفت تفاهم‌نامه در ابتدا توانست از شدت درگیری‌ها بکاهد؛ زیرا عمداً مبهم تنظیم شده بود و فضای کافی در اختیار آمریکا و ایران قرار می‌داد تا آن را به شیوه‌ای تفسیر کنند که برایشان پذیرفتنی باشد.

اما او خاطرنشان کرد که همین انعطاف‌پذیری به نقطه‌ضعف توافق نیز تبدیل شد. مبون به الجزیره گفت «تفسیر‌های متفاوت» از این توافق «آشکارا رو به مرگ»، به هر دو طرف اجازه داد ادعا کنند در چارچوب مفاد آن عمل می‌کنند و هم‌زمان طرف دیگر را به نقض توافق متهم کنند؛ روندی که در نهایت به فروپاشی آن کمک کرد.

او گفت: «بنابراین، هر توافق جدیدی به تعهدات روشن‌تری نیاز خواهد داشت تا از ظهور دوباره همان اختلاف‌ها جلوگیری شود.»

تشدید نظامی اخیر تنها وضعیت را پیچیده‌تر کرده است.

مبون گفت ایران همچنان کنترل تنگه هرمز را یکی از منابع اصلی اهرم فشار خود می‌داند؛ درحالی‌که کشته‌شدن سه نیروی نظامی آمریکا در هفته گذشته، فشار بر ترامپ برای ارائه پاسخی قاطع را افزایش داده است. به گفته مبون، این وضعیت ممکن است هر دو دولت را در چرخه‌ای از اقدامات تلافی‌جویانه گرفتار کند؛ وضعیتی که در آن دو طرف در «تله تشدید تنش» گیر افتاده‌اند.

بااین‌حال، به گفته برخی تحلیلگران، با وجود گسترش عملیات هوایی آمریکا، هنوز نشانه‌هایی وجود دارد که نشان می‌دهد واشینگتن می‌کوشد از وقوع جنگی گسترده‌تر جلوگیری کند.

الکس آلمیدا، مدیر امنیتی مؤسسه «هورایزن انگیج»، به الجزیره گفت اگرچه حملات آمریکا به مناطق عمقی‌تر ایران گسترش یافته، «بخش عمده» حملات «همچنان بر هرمز متمرکز است»؛ موضوعی که نشان می‌دهد کاخ سفید هنوز برای مهار درگیری تلاش می‌کند.

او گفت: «پیش‌بینی می‌کنیم پیش از آغاز هرگونه مذاکره جدید، دست‌کم یک هفته دیگر شاهد تبادل حملات میان آمریکا و ایران در خلیج فارس و اطراف تنگه هرمز باشیم.».

اما تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی برای کشورداری مسئولانه، گفت تا زمانی که عملیات نظامی ادامه داشته باشد، ایران انگیزه چندانی برای بازگشت به مذاکرات ندارد.

او به الجزیره گفت: «آن‌ها می‌بینند که ایالات متحده نمی‌تواند آنچه را در میز مذاکره می‌خواهد به دست آورد و سپس دوباره به اقدام نظامی روی می‌آورد تا بتواند موقعیت خود را بهبود بخشد.»

پارسی افزود: «تا زمانی که تعهدی کامل به دیپلماسی نداشته باشیم و اقدام نظامی یا دیگر تلاش‌ها برای شکل دادن به صحنه را واقعاً کنار نگذاریم، شاهد موفقیت دیپلماسی نخواهیم بود.»

آیا فرصت دستیابی به صلح در حال از بین رفتن است؟

کارشناسان با اشاره به گسترش دامنه اهداف هشدار می‌دهند که با هر دور جدید حملات متقابل، خطر تبدیل شدن درگیری به جنگی مرگ‌بارتر افزایش می‌یابد؛ جنگی که مهار سیاسی آن دشوارتر خواهد بود.

مقام‌های ایرانی می‌گویند حملات اخیر آمریکا یک ایستگاه راه‌آهن و محله‌های مسکونی را هدف قرار داده است. همچنین گزارش شده که پل‌ها، تأسیسات آب، سیلو‌های مواد غذایی و دیگر زیرساخت‌های غیرنظامی نیز هدف حمله قرار گرفته‌اند.

در همین حال، آمریکا دامنه عملیات خود را از سواحل جنوبی ایران فراتر برده، اهدافی را در مناطق عمقی‌تر کشور هدف قرار داده و به حملات تلافی‌جویانه ایران در سراسر منطقه دامن زده است.

پس از دهمین شب متوالی بمباران‌های آمریکا، گزارش‌ها حاکی است که حملات ایران به یک تأسیسات آب‌شیرین‌کن و نیروگاه‌های برق در کویت آسیب رسانده و هم‌زمان مواضعی در بحرین و اردن را هدف قرار داده است. این حملات نشان می‌دهد که کشور‌های منطقه به‌طور فزاینده‌ای در معرض پیامد‌های درگیری قرار می‌گیرند.

تحلیلگران همچنین هشدار می‌دهند که این درگیری ممکن است به‌طور کامل از محدوده خلیج فارس فراتر برود. حوثی‌های همسو با ایران در یمن، محاصره دریایی بنادر عربستان سعودی را اعلام کرده‌اند؛ اقدامی که خطر گشوده شدن جبهه‌ای دیگر علیه زیرساخت‌های انرژی منطقه و برخی از پرترددترین مسیر‌های کشتیرانی جهان را به همراه دارد.

مبون گفت بزرگ‌ترین خطر ممکن است گسترش جنگ به دیگر آبراه‌های راهبردی، از جمله باب‌المندب، دروازه جنوبی دریای سرخ، باشد.

او گفت بسته‌شدن کامل این مسیر کشتیرانی «اقدامی جدی با پیامد‌هایی برای تنگه خواهد بود» که «قیمت نفت و زنجیره‌های تأمین جهانی را بیش‌ازپیش مختل خواهد کرد».

مبون همچنین هشدار داد که اسرائیل ممکن است به یک «اخلالگر احتمالی» در مسیر هرگونه پیشرفت دیپلماتیک تبدیل شود. او در این زمینه به انتخابات پیش‌روی اسرائیل در ماه اکتبر و حمایت محدود داخلی از آتش‌بس اشاره کرد.

با توجه به اینکه درگیری هیچ نشانه‌ای از فروکش کردن ندارد، بسیاری نگران‌اند که فضای موجود برای دیپلماسی در حال کوچک‌تر شدن باشد.

مبون گفت: «با وجود همه تلاش‌هایی که میانجی‌ها انجام می‌دهند، فکر نمی‌کنم این تلاش‌ها بدون عقب‌نشینی‌های جدی از سوی ایران و آمریکا کافی باشد.»