کارکنان بهداشت یمن برای مهار تازه‌ترین شیوع مرگبار تب دنگی به تکاپو افتاده‌اند

زیر آفتاب سوزان و در میان رطوبتی خفه‌کننده، سالم بن شبز و تیم کارکنان بهداشت همراه او به‌آرامی از کوچه‌های باریک الکود، زاغه‌ای پرجمعیت در شهر بندری مکلا در یمن، عبور می‌کنند.

هر بار که آنها به حوضچه‌ای از آب راکد برمی‌خورند، می‌ایستند و گودال را بررسی می‌کنند. آنها که به ملاقه‌ها و ظرف‌های نمونه‌برداری مجهز هستند، در میانه شیوع مرگبار تب دنگی، در جست‌وجوی محل‌های تکثیر پشه‌ها هستند.

مکلا به یکی از مناطقی تبدیل شده که بیشترین آسیب را از تب دنگی دیده‌اند؛ یک عفونت ویروسی که از طریق نیش پشه منتقل می‌شود و می‌تواند باعث تب، سردرد، درد بدن، تهوع و در موارد شدید، مرگ شود.

بن شبز کنار یک محفظه باز زهکشی زانو می‌زند؛ جایی که یک گودال آب راکد، که از یک کولر خانگی تخلیه شده، پس از هفته‌ها ماندن به رنگ سبز درآمده است.

او یک ملاقه را در آب فرو می‌برد و محتویات آن را در یک سینی فلزی کم‌عمق می‌ریزد. ظرف چند ثانیه، لارو‌های ریز شروع به پیچ‌وتاب خوردن روی سطح می‌کنند.

بن شبز، افسر پایش حشرات در دفتر استانی برنامه ملی کنترل مالاریا، به الجزیره گفت: «این‌ها لارو پشه هستند.»

او گفت: «این نوع، آنوفل است که مالاریا را منتقل می‌کند، در حالی که نوع دیگر، آئدس است؛ پشه‌ای که تب دنگی را گسترش می‌دهد. ما لارو‌ها را جمع‌آوری می‌کنیم، آنها را در ظرف‌ها قرار می‌دهیم و پیش از اتخاذ اقدامات کنترلی لازم، شناسایی‌شان می‌کنیم.»

این کشف، نگرانی‌های تیم را تأیید می‌کند: الکود بار دیگر، با وجود کارزار‌های مکرر برای مهار گسترش این حشرات، به محل تکثیر پشه‌های دنگی و مالاریا تبدیل شده است.

بن شبز می‌گوید: «دو ماه پیش در این منطقه کارزار‌های کنترل پشه اجرا کردیم که آگاهی‌رسانی عمومی، سم‌پاشی و تلاش برای از میان بردن محل‌های تکثیر را با هم ترکیب می‌کرد.» او افزود: «حالا برگشته‌ایم و دیده‌ایم بسیاری از همان محل‌های تکثیر همچنان وجود دارند.»

پس از تخلیه محفظه، تیم به بخش‌های عمیق‌تر محله می‌رود. چند دقیقه بعد، بیرون خانه‌ای دیگر می‌ایستند؛ جایی که یک مخزن ذخیره آبِ بدون پوشش کنار ورودی قرار دارد. بن شبز یک ملاقه دسته‌بلند را در مخزن فرو می‌برد و نمونه دیگری را به یک سینی فلزی منتقل می‌کند.

بن شبز تأیید می‌کند: «این مخزن به هر دو نوع لارو مالاریا و دنگی آلوده است.» او از گروهی از کودکان کنجکاو می‌خواهد صاحب‌خانه را صدا کنند تا بتواند خطرات رها کردن مخزن آب در معرض هوا را برای او توضیح دهد و ظرف را بپوشاند. او گفت: «یک اقدام ساده مثل پوشاندن مخزن می‌تواند به حفاظت از خانواده او و همسایه‌هایشان در برابر تب دنگی کمک کند.»

مایه ناامیدی اوست که صاحب‌خانه آن‌جا نیست، بنابراین بن شبز پیامی نزد همسایه‌ها می‌گذارد. اما این محل تکثیر پشه تا زمانی که به صاحب آن دسترسی پیدا شود، دست‌نخورده باقی خواهد ماند.

او گفت: «مردم با ما همکاری نمی‌کنند.» او افزود: «در مناطق شهری، بسیاری از ساکنان هنوز زمانی که ما بازرسی‌های صبحگاهی‌مان را انجام می‌دهیم خواب هستند، در حالی که برخی دیگر در خانه‌هایشان حضور ندارند. هر وقت یک محل تکثیر را شناسایی می‌کنیم، با صاحب‌خانه صحبت می‌کنیم، خطرات را توضیح می‌دهیم و به آنها توصیه می‌کنیم چگونه آن را از میان ببرند.»

مقابله با تب دنگی

تیم کنترل ناقلان در مکلا بخشی از یک کارزار سراسری در مناطق تحت کنترل دولت یمن است تا شیوع تازه تب دنگی را مهار کند. این کارزار، پایش محل‌های تکثیر پشه را با کارزار‌های آگاهی‌رسانی عمومی، سم‌پاشی، کنترل لارو‌ها و آموزش کارکنان بهداشت برای تشخیص و درمان موارد دنگی در بیمارستان‌ها و مراکز بهداشت محلی ترکیب می‌کند.

بر اساس داده‌های سامانه الکترونیک یکپارچه هشدار زودهنگام بیماری‌ها در عدن، که شیوع بیماری‌ها را در مناطق تحت کنترل دولت یمن رصد می‌کند، بین ۴ ژانویه تا ۱۸ ژوئیه ۲۰۲۶، تعداد ۷ هزار و ۸۱۵ مورد مشکوک به دنگی و ۳۳ مورد مرگ ثبت شده است. حضرموت با ثبت ۲ هزار و ۲۰۴ مورد، بیشترین آسیب را دیده، و پس از آن عدن با هزار و ۶۳۹ مورد، ابین با ۹۶۲ مورد، شبوه با ۹۵۱ مورد و تعز با ۷۷۰ مورد قرار دارند.

شیوع تب دنگی فشار بیشتری بر نظام بهداشت و درمان از پیش‌گیری یمن وارد کرده است؛ نظامی که سال‌ها جنگ، کمبود مزمن بودجه و شیوع‌های مکرر بیماری آن را تا آستانه فروپاشی پیش برده‌اند.

هزاران بیمار مشکوک به دنگی برای درمان به بیمارستان‌های عدن، تعز، ابین و حضرموت مراجعه کرده‌اند و همین امر، کارکنان بهداشتیِ از پیش تحت فشار را وادار کرده است با وجود منابع محدود، با موج مراجعه‌ها کنار بیایند.

محمد عمر، رئیس آزمایشگاه بیمارستان دولتی ابن‌سینا در مکلا، یادآوری کرد که در اوج شیوع در ماه مه، این بیمارستان در یک روز بیش از ۶۰ مورد مشکوک به دنگی دریافت کرد. این مسئله فشار عظیمی بر بخش اورژانس بیمارستان وارد کرد؛ بخشی که به بیماران حضرموت، شبوه و استان المهره خدمات می‌دهد.

عمر به الجزیره گفت: «در یکی از شیفت‌های ۲۴ ساعته، ما یک و نیم جعبه کیت آزمایش دنگی مصرف کردیم تا نمونه‌های ۶۵ بیمار مشکوک به دنگی را پردازش کنیم.»

او گفت: «بیماران به بیمارستان ما می‌آیند، چون ما خدمات رایگان، از جمله آزمایش‌های آزمایشگاهی، مشاوره و بستری ارائه می‌کنیم.»

با وجود در دسترس بودن خدمات رایگان، بسیاری از بیماران همچنان در وضعیت بحرانی به بیمارستان رسیدند؛ اغلب به این دلیل که در جست‌وجوی درمان تأخیر کرده بودند. دشواری مالی برخی را از سفر به بیمارستان بازمی‌دارد، در حالی که برخی دیگر در ابتدا علائم خود را یک تب معمولی تلقی کرده بودند.

او گفت: «بسیاری دیر رسیدند، چون توان پرداخت هزینه درمان را نداشتند، در حالی که برخی دیگر تصور می‌کردند فقط یک تب گذراست و تنها زمانی دنبال کمک پزشکی رفتند که بیماری به دنگی شدید با علائم خونریزی، از جمله خون‌دماغ، تبدیل شد. ما همچنین بیمارانی نیازمند دریافت کردیم که توان خرید دارو را نداشتند.»

محمد سالم هادی، رئیس دفتر برنامه ملی کنترل مالاریا، گفت تلاش‌های مقابله با دنگی در استان شبوه همچنان به دلیل کمبود بودجه، آگاهی پایین عمومی و تأخیر بیماران در مراجعه تا زمانی که وضعیتشان بحرانی شود، با مانع روبه‌رو است. او گفت اینها چالش‌هایی هستند که در بخش بزرگی از یمن مشترک‌اند.

او به الجزیره گفت: «بسیاری از بیماران تا زمانی که به دنگی شدید با عوارض خونریزی‌دهنده مبتلا نشوند، به دنبال مراقبت پزشکی نمی‌روند. این مسئله اغلب به این دلیل است که آنها دور از مراکز درمانی زندگی می‌کنند، یا، چون بیماری در ابتدا به اشتباه به‌عنوان بیماری دیگری تشخیص داده می‌شود.»

چالش‌های مهار تب دنگی

شیوع‌های مکرر دنگی این پرسش را مطرح کرده‌اند که چرا یمن همچنان در مهار دنگی یا کاهش شمار مرگ‌های ناشی از این بیماری با مشکل مواجه است.

کارشناسان سلامت و کارکنان خط مقدم، این وضعیت را ناشی از مجموعه‌ای از عوامل می‌دانند؛ از جمله ماهیت پشه‌ای که ویروس را منتقل می‌کند، سال‌ها درگیری که نظام سلامت کشور را تضعیف کرده، ناکافی بودن برنامه‌های کنترل ناقلان، بهداشت ضعیف و آب‌های راکد. همچنین، آگاهی عمومی محدود درباره پیشگیری از دنگی و اهمیت جست‌وجوی درمان زودهنگام نیز برای کارکنان بهداشت یک چالش دیگر است.

عبدالله بن غوث، استاد پزشکی اجتماعی در دانشگاه حضرموت، گفت تب دنگی در یمن بومی شده و این‌که چرا کشور در مهار این بیماری با مشکل روبه‌روست، تا حد زیادی به ویژگی‌های زیستی آن بازمی‌گردد.

او به الجزیره گفت: «برای تب دنگی درمان اختصاصی وجود ندارد؛ درمان بر مدیریت علائم و جایگزینی مایعات از دست‌رفته متمرکز است. همچنین هیچ واکسن اختصاصی برای پیشگیری در دسترس نیست.» او افزود: «این عوامل، همراه با شرایط محیطی مانند ذخیره آب در منازل و رطوبت بالا، کنترل بیماری را دشوار می‌کند.»

در حالی که او و همکارانش تجهیزات خود را جمع می‌کنند و راهی جست‌وجوی محل دیگری برای تکثیر پشه می‌شوند، بن شبز اذعان می‌کند که از میان بردن این حشرات یک چالش عظیم است.

او گفت محل‌های تکثیر پشه‌ها اغلب پنهان هستند یا دسترسی به آنها دشوار است، اما فروپاشی اقتصادی یمن و زوال خدمات عمومی، این مشکل را بسیار بدتر کرده است.

او گفت: «بسیاری از مردم توان ساخت مخازن آب باکیفیت و کاملا درزبندی‌شده را ندارند، بنابراین به مخازن بی‌کیفیت و بدون پوشش یا حتی برکه‌های روباز برای ذخیره آب متکی هستند.» او افزود: «کمبود آب، بسیاری را وادار کرده است در خانه آب ذخیره کنند و همین، محل‌های ایده‌آلی برای تکثیر پشه‌ها ایجاد کرده است.»