کوبا با وجود قطع سوخت همچنان سرپاست؛ شش ماه پس از محاصره نفتی ترامپ

دونالد ترامپ ماه‌هاست پیش‌بینی می‌کند که کوبا در آستانه فروپاشی است. او در ۴ ژانویه، یک روز پس از آنکه جریان نفت ونزوئلا ــ شریان حیاتی انرژی کوبا ــ قطع شد، به خبرنگاران گفت: «این کشور سقوط خواهد کرد.» او سپس یک محاصره نفتی اعمال کرد که این جزیره را به بدترین بحران انرژی تاریخ خود کشاند و خاموشی‌های گسترده‌ای ایجاد کرد که اکنون تقریبا سراسر روز را در بر می‌گیرد. با این حال، شش ماه بعد، دولت و مردم کوبا همچنان سرپا هستند.

ما این ماه برای فهمیدن دلیل این وضعیت به کوبا سفر کردیم. پس از یک هفته حضور در محل، به این نتیجه رسیدیم که کوبایی‌ها، در حالی که رنج می‌کشند، مشغول انجام کاری هستند که شاید بیش از هر چیز در آن مهارت دارند: سازگار شدن. آنها خودرو‌های آمریکایی پرمصرف دهه ۱۹۵۰ را با موتورسیکلت‌ها و سه‌چرخه‌های برقی چینی جایگزین کرده‌اند؛ باتری‌های سنگین لیتیومی وارد می‌کنند تا تلویزیون‌ها و پنکه‌ها را در زمان خاموشی روشن نگه دارند؛ ژنراتور‌ها را برای کار با گاز طبیعی که در دسترس‌تر است تغییر می‌دهند؛ و پنل‌های خورشیدی را روی پشت‌بام‌ها و حتی روی وسایل نقلیه نصب می‌کنند. این اقدامات در مجموع به شکل‌گیری یک شبکه انرژی جدید در کوبا انجامیده که بیش از گذشته در اختیار مردم است و در زمانی که برق قطع می‌شود و خطوط تأمین سوخت خشک می‌شوند، جامعه را سرپا نگه می‌دارد.

این راه‌حل‌ها به دولت کوبا اجازه داده‌اند تا با روشن نگه داشتن برق تنها برای چند ساعت در روز، سوخت اندک باقی‌مانده را سهمیه‌بندی کند و در برابر کارزار فشار حداکثری واشینگتن مقاومت نشان دهد. در نتیجه، کوبا بسیار بیش از آنچه دولت ترامپ انتظار داشت، بدون محموله‌های سوختی دوام آورده است. طی حدود هفت دهه فشار آمریکا، کوبا با بداهه‌سازی برای بقا، بار‌ها معادلات را بر هم زده است. اکنون نیز به نظر می‌رسد ترامپ مانند بسیاری از روسای‌جمهور پیشین آمریکا دریافته است که سرنگون کردن حکومتی که فیدل کاسترو بنیان گذاشت، آن‌قدر‌ها هم ساده نیست.

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، هفته گذشته به خبرنگاران گفت که دولت ترامپ همچنان خواهان سقوط حکومت کوباست. او گفت: «ما آماده‌ایم درباره نحوه انجام آن بسیار واقع‌بین و صبور باشیم. اینها مسائل پیچیده‌ای هستند که زمان می‌برند.» دولت کوبا در مقابل، به‌دنبال توافق است. کارلوس فرناندز دِ کوسیو، معاون وزیر خارجه کوبا، در مصاحبه‌ای گفت: «کوبا دشمن ایالات متحده نیست. چیزی که ما می‌خواهیم، رابطه‌ای سازنده و محترمانه است.»

در همین حال، مردم کوبا مانند دهه‌های گذشته در حال ساختن زندگی خود هستند. هامبرتو پالمر، کشاورز ۵۵ ساله، در حالی که بر فراز تپه‌ای مشرف به فلوریدا ایستاده بود، گفت: «کوبایی‌ها در دل بحران رشد می‌کنند.» او پس از شنیدن خبر محاصره نفتی، از طریق یوتیوب یاد گرفت چگونه ضایعات پلاستیکی را به بنزین و گازوئیل خانگی تبدیل کند. او از آن زمان یک پالایشگاه کوچک و موقت در حیاط خانه‌اش ساخته تا موتورسیکلتش را روشن نگه دارد و اجاقش را گرم کند. او گفت: «ما دنبال راه‌حل می‌گردیم. محدودیت‌های اقتصادی آرام‌آرام ما را می‌کشند، اما با تمام توان مقاومت می‌کنیم تا ببینیم بعد چه می‌شود.»

در هاوانا و فراتر از آن، آثار بحران به‌وضوح دیده می‌شد. خانواده‌هایی را دیدیم که، چون پمپ‌های دولتی آب به دلیل تمام شدن گازوئیل از کار افتاده بودند، دو ساعت پیاده می‌رفتند تا آب بیاورند. زنانی که گاز پخت‌وپز نداشتند، در خیابان هیزم می‌سوزاندند. یخچال‌های بدون برق به کابینت تبدیل شده بودند و پس از توقف اتوبوس‌های عمومی، مسافران جاده‌ها را پر کرده بودند. بسیاری از مردم از شب‌های بی‌خوابی در گرمای خفه‌کننده، بدون پنکه یا کولر، فرسوده شده بودند.

با این همه، کشوری را دیدیم که هنوز کار می‌کرد. وسایل نقلیه در جاده‌ها بودند؛ و با وجود آنکه قیمت بنزین در بازار سیاه به ۳۰ دلار برای هر گالن رسیده بود، بسیاری از آنها برقی بودند. رستوران‌ها برای معدود کسانی که توان مالی داشتند باز بودند و با ژنراتور‌های پرسروصدا روی پشت‌بام‌ها کار می‌کردند. بیمارستان‌ها، ساختمان‌های دولتی و فرودگاه، چون در بخش‌های حفاظت‌شده شبکه برق قرار داشتند، همچنان برق داشتند. کلینیک‌های پزشکی، خانه‌های سالمندان و شعب بانک‌ها از پنل‌های خورشیدی اهدایی چین استفاده می‌کردند. خدمات تلفن همراه گاهی کار می‌کرد. تلویزیون‌هایی که مسابقات جام جهانی را پخش می‌کردند، به‌آسانی پیدا می‌شدند. حتی دکه‌های کنار جاده، آبجوی خنک را از یخچال‌هایی که با انرژی خورشیدی کار می‌کردند، عرضه می‌کردند.

با این حال، این شبکه انرژی موقت، نابرابری در کوبا را نیز آشکار کرده است. باتری‌ها، پنل‌های خورشیدی و خودرو‌های برقی عمدتا در اختیار کوبایی‌های ثروتمندتر است که معمولا بستگانی در خارج از کشور دارند. همسایگان فقیرتر آنها اغلب بدون برق زندگی می‌کنند و با دستمزد‌های ناچیز در میانه تورم رو‌به‌افزایش روزگار می‌گذرانند. ینی اولیوا، ۲۶ ساله، پیشخدمت یک رستوران کنار جاده، گفت: «اینجا اوضاع خوب است، چون صاحب رستوران توان خرید پنل خورشیدی را دارد، اما برای ما در خانه، زندگی افتضاح است.» او با دستمزدی حدود یک دلار در روز برای خرید شیر دختر سه‌ساله‌اش تقلا می‌کند و مواد غذایی‌شان بدون برق به‌سرعت فاسد می‌شود.

با این حال، او بابت انرژی خورشیدی قدردان بود؛ زیرا بدون برق، رستوران تعطیل شده بود، اما پس از نصب پنل‌ها، او توانست به کار بازگردد. اگرچه همه توان پرداخت هزینه منابع انرژی جایگزین را ندارند، اما آثار آن به لایه‌های پایین‌تر جامعه نیز رسیده است. سه‌چرخه‌های برقی مردم را به محل کار می‌برند، پنل‌های خورشیدی باعث شده‌اند مغازه‌ها باز بمانند و مردم گوشی‌ها و چراغ‌های خود را از باتری همسایه یا ژنراتور محل کار شارژ می‌کنند. در یک محله، خانواده‌ای را دیدیم که با کمک یک ژنراتور، در خیابان تلویزیون گذاشته بودند تا کودکان بتوانند کارتون تماشا کنند.

کوِسیو در موزه فیدل کاسترو گفت: «ما دقیقا به دلیل قدرت جامعه‌مان به نقطه بحران انسانی نرسیده‌ایم. انتظار در محافل سیاسی ایالات متحده این بود که کوبا نتواند بعد از آوریل دوام بیاورد، اما ما اینجا هستیم.»

به‌جز یک نفتکش روسی در ماه مارس، دیگر متحدان تمایلی به آزمودن محاصره نفتی واشینگتن نداشته‌اند. در نتیجه، کوبا اکنون شبکه برق خود را تنها با نفت و گاز داخلی و شبکه رو‌به‌رشد پارک‌های خورشیدیِ مورد حمایت چین تأمین می‌کند. به گفته خورخه پینون، پژوهشگر انرژی در دانشگاه تگزاس، این منابع برای پشتیبانی از حدود نیمی از تقاضای برق کوبا کافی هستند. دولت برای حفظ این ذخایر، به‌طور راهبردی در زمان‌ها و مکان‌های خاص برق را قطع می‌کند، نیروگاه‌ها را با ظرفیت پایین‌تر به کار می‌اندازد، گاز طبیعی بیشتری استخراج می‌کند و حتی تلاش می‌کند رسوبات نفتی لجن‌آلود ته مخازن قدیمی را پالایش کند. پینون گفت: «آن‌ها واقعا دارند ته دیگ را می‌تراشند.»

پینون اذعان کرد که او و دیگر تحلیلگران، زمانی که پیش‌بینی کردند کوبا تا مارس ذخایر سوخت خود را تمام می‌کند، نبوغ دولت این کشور را دست‌کم گرفته بودند. اما اکنون او نسبت به ادعای ماه مه دولت کوبا مبنی بر تمام شدن سوخت تردید دارد. در سفر ما، آشکار بود که بنزین و گازوئیل همچنان در جریان است. بخشی از آن از ایالات متحده می‌آید. دولت ترامپ صادرات محدود سوخت به کسب‌وکار‌های خصوصی در کوبا را مجاز کرده است؛ اقدامی که فشار بر قیمت‌های بازار سیاه را کاهش داده. هفته گذشته نیز نخستین محموله از کمک‌های ۱۰۰ میلیون دلاری دولت آمریکا وارد شد. این اقدامات نشان می‌دهد که دولت ترامپ چگونه هم‌زمان با دستور دادن به دیگر کشور‌ها برای توقف صادرات سوخت به کوبا، صادرات خود را مجاز می‌کند و در پاسخ به بحرانی که خود در تشدید آن نقش داشته، کمک هم می‌فرستد.

کوبایی‌های خسته به ما گفتند که هم از هاوانا و هم از واشینگتن خشمگین‌اند. با این حال، هیچ‌کس نگفت که قصد دارد به خیابان بیاید. به‌جز کوبیدن قابلمه و ماهیتابه، مردم کوبا تقریبا هیچ اعتراضی نکرده‌اند. دیوید هچاواریا گامبوا، ۲۴ ساله، در خیابانی تاریک گفت: «اگر به خیابان بروی و نظرت را بگویی، تو را زندانی می‌کنند یا جریمه‌ات می‌کنند. نمی‌توانم خانواده‌ام را به خطر بیندازم.»

نلسون وگا، کارآفرین ۳۸ ساله، پس از سقوط دولت نیکلاس مادورو در ونزوئلا می‌دانست که کوبا با مشکل روبه‌رو خواهد شد. یک ماه بعد، او از بستگانش در فلوریدا پول قرض کرد تا یک سه‌چرخه برقی ساخت چین بخرد. شارژ آن ۱۰ ساعت طول می‌کشید و خاموشی‌ها این کار را دشوار کرده بود؛ بنابراین ۶۰۰ دلار دیگر برای نصب پنل خورشیدی روی سقف آن سرمایه‌گذاری کرد. اکنون او می‌تواند فقط با پارک کردن آن زیر آفتاب، باتری را به‌طور کامل شارژ کند. او گفت: «برای من، این آینده است. ما بر محاصره آمریکا غلبه خواهیم کرد.»

خارج از هاوانا، پنل‌های خورشیدی همه‌گیر شده‌اند. شبکه برق کوبا سال‌هاست در مناطق روستایی در حال فرسودگی است و همین مسئله باعث شده خاموشی‌ها و استفاده از پنل‌ها به امری رایج تبدیل شود. در جاده غربی، با آبل منندز دیدار کردیم که پنج سال است کیت‌های خورشیدی می‌فروشد و می‌گوید اکنون عرضه و تقاضا هر دو جهش کرده‌اند. هم‌زمان، هزینه‌ها از ۵۰۰ دلار در سال گذشته به حدود ۴۰۰ دلار کاهش یافته است. ما همچنین با یک پارک خورشیدی جدید مواجه شدیم؛ یکی از ۵۴ پارک خورشیدی دولتی که بیشتر آنها از سال ۲۰۲۵ و با کمک چین ساخته شده‌اند. کوبا سریع‌تر از بسیاری از کشور‌ها در حال حرکت به سمت انرژی خورشیدی است. به گفته دولت، انرژی خورشیدی اکنون می‌تواند حدود ۱۰ درصد نیاز برق کوبا را تأمین کند؛ رقمی که در ابتدای ۲۰۲۵ حدود ۳ درصد بود. مقام‌های کوبایی قصد دارند تا سال ۲۰۵۰ به‌طور کامل به انرژی‌های تجدیدپذیر متکی شوند. در حال حاضر، انرژی خورشیدی کمک‌کننده است، اما مشکل کوبا را حل نمی‌کند؛ زیرا این جزیره فاقد باتری‌های عظیمی است که برای ذخیره‌سازی انرژی خورشیدی لازم‌اند.

شاید محبوب‌ترین کالای امروز کوبا، باتری‌های لیتیومی قابل‌حمل باشند؛ باتری‌هایی که در چند ساعت شارژ می‌شوند و می‌توانند تلویزیون، پنکه یا حتی یخچال را به‌طور موقت روشن نگه دارند. محبوب‌ترین مدل در کوبا حدود ۷۵۰ دلار قیمت دارد و کوبایی‌هایی که آن را از چین وارد کرده‌اند، در شبکه‌های اجتماعی می‌فروشند. این مبلغ از درآمد یک سال بیشتر کوبایی‌ها بیشتر است، بنابراین اغلب این باتری‌ها را بستگان خارج‌نشین تأمین مالی می‌کنند. برخی دیگر از کوبایی‌ها از گاز لوله‌کشی برای برقی‌سازی خانه‌های خود استفاده می‌کنند. حدود ۲۸۰ هزار واحد مسکونی در هاوانا به چنین خطوط گازی دسترسی دارند و بسیاری از ساکنان، این خطوط را به ژنراتور‌های تغییریافته متصل می‌کنند. کوبا این گاز را در داخل کشور تولید می‌کند و به همین دلیل، این یکی از معدود منابع انرژی است که از محاصره آسیب ندیده است.

در یکی از آخرین شب‌های اقامت‌مان در هاوانا، باری را پیدا کردیم که با ژنراتور گاز طبیعی روشن بود. بیرون آنجا با کیکه رودریگز، ۳۷ ساله، بنیان‌گذار یک کسب‌وکار کباب‌فروشی که در طول بحران گسترش یافته، آشنا شدیم. او اکنون ۱۸ نفر را برای پخت و توزیع گوشت در سراسر هاوانا استخدام کرده است. او گفت: «ما استاد این کار هستیم. تمام عمرمان در حال حل کردن مشکل بوده‌ایم.» او به پشت‌بام اشاره کرد که در حال تکمیل بازسازی برای افتتاح نخستین رستوران ثابتش بود؛ رستورانی که همان ژنراتور برق آن را تأمین می‌کرد. او افزود: «اوضاع چطور پیش می‌رود؟ هیچ‌کس نمی‌داند. اما وقتی مردم می‌گویند کشور قرار است از هم بپاشد، دقیقا نمی‌دانم منظورشان چیست.»