طرح جایگزینی تنگه هرمز؛ رویای ژئوپلیتیک روبیو یا سرابی پرهزینه برای بازار انرژی؟

اظهارات اخیر مارکو روبیو، وزیر امور خارجه ایالات متحده، درباره تنگه هرمز، بحث‌های داغی را درباره آینده ترانزیت جهانی انرژی برانگیخته است.

روبیو در گفت‌و‌گو با شبکه فاکس‌نیوز که روز شنبه پخش شد، ایده یک تغییر ژئوپلیتیکی دائمی به خارج از تنگه هرمز را مطرح کرد؛ آبراهی که پیش از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، حدود یک‌پنجم تجارت دریایی نفت جهان از آن عبور می‌کرد.

او ادعا کرد که کشور‌های منطقه اکنون درک می‌کنند که ایران—که بر عدم واگذاری کنترل این آبراه استراتژیک تأکید دارد—یک تهدید فعال است و این امر نیازمند بازآرایی گسترده در نحوه جریان کالا‌های انرژی به بازار‌های جهانی است.

با این حال، کارشناسان اقتصادی و تحلیلگران ژئوپلیتیک هشدار می‌دهند که بازترسیم نقشه انرژی خاورمیانه با موانع لجستیکی و امنیتی غیرقابل‌عبوری مواجه است.

یک چشم‌انداز استراتژیک، نه یک راهکار سریع

برای درک ابعاد چشم‌انداز مطرح‌شده از سوی روبیو، باید به حجم عظیم تجارتی که از این آبراه می‌گذرد نگاه کرد. بر اساس داده‌های اداره اطلاعات انرژی آمریکا (EIA)، این تنگه باریک ۳۹ کیلومتری (۲۴ میلی) روزانه حدود ۲۰ میلیون بشکه نفت را جابه‌جا می‌کند که معادل حدود ۲۰ درصد از مصرف جهانی میعانات نفتی است.

علاوه بر این، اداره اطلاعات انرژی آمریکا اشاره کرده که این تنگه نقطه ترانزیت یک‌پنجم تجارت گاز طبیعی مایع (LNG) جهان، عمدتاً از مبدأ قطر، است.

احمد ابو قمر، پژوهشگر اقتصادی، به الجزیره گفت که اظهارات روبیو بیشتر نشان‌دهنده یک چشم‌انداز استراتژیک بلندمدت است تا یک طرح اقتصادی فوراً قابل اجرا. وی افزود بازار‌های انرژی تحت حاکمیت واقعیت‌های سخت عرضه و تقاضا هستند و کاهش حتی بخشی از وابستگی به این تنگه به عنوان یکی از شاهراه‌های اصلی کالا در جهان، نیازمند ده‌ها سال زمان و میلیارد‌ها دلار سرمایه‌گذاری است.

ابو قمر گفت حیاتی‌ترین چالش در بخش گاز طبیعی نهفته است، زیرا کل اکوسیستم صادرات گاز طبیعی مایع—شامل تأسیسات مایع‌سازی، نفت‌کش‌های ویژه و بنادر دریافت‌کننده—به شدت به هرمز متکی است.

او هشدار داد که در صورت مسدود شدن این مسیر، اروپا و آسیا مجبور به رقابت شدید برای تصاحب منابع جایگزین گاز خواهند شد که این امر ناگزیر موجب جهش شدید قیمت‌ها، تورم جهانی و سردرگمی عمیق بانک‌های مرکزی در سراسر جهان می‌شود.

توهم خطوط لوله و تله البحر الاحمر

برای اجرای این تغییر بزرگ، تولیدکنندگان انرژی در خاورمیانه پیش از این ایده احداث خطوط لوله زمینی گسترده برای دور زدن تنگه هرمز را مطرح کرده بودند. نگین این استراتژی، خط لوله شرق به غرب عربستان سعودی است که با نام «پترولاین» نیز شناخته می‌شود و تأسیسات فرآوری نفت بقیق را به بندر ینبع در ساحل البحر الاحمر متصل می‌کند.

وزارت انرژی عربستان سعودی پس از تعمیرات اخیر در پی حملات زمان جنگ، تأیید کرد که این خط لوله دوباره به ظرفیت پمپاژ حدود هفت میلیون بشکه در روز بازگشته است. علاوه بر این، امارات متحده عربی خط لوله نفت خام ابوظبی را فعال دارد که روزانه تا ۱.۸ میلیون بشکه نفت را مستقیماً به بندر فجیره در خلیج عمان—باز هم خارج از تنگه هرمز—منتقل می‌کند.

با این حال، جایگزینی کامل تنگه هرمز به عنوان کریدور اصلی انتقال منابع انرژی از تولیدکننده به مصرف‌کننده، در کوتاه‌مدت از نظر محاسباتی غیرممکن است. بر اساس گزارش تحلیلی الجزیره، خطوط لوله جایگزین موجود در مجموع حداکثر ظرفیتی در حدود نه میلیون بشکه در روز دارند که فاصله بسیار زیادی با ۲۰ میلیون بشکه‌ای دارد که به طور معمول از این تنگه عبور می‌کند.

اداره اطلاعات انرژی آمریکا برآورد کرده است که در نتیجه هرگونه اختلال ناگهانی در تنگه هرمز، تنها حدود ۲.۶ میلیون بشکه در روز ظرفیت استفاده‌نشده از خطوط لوله عربستان و امارات باقی خواهد ماند. ابو قمر همچنین قابلیت اتکای این مسیر را برای سایر تولیدکنندگان بزرگ زیر سؤال برد و پرسید که کویت، قطر و عراق چگونه می‌توانند حجم عظیم تولید انرژی خود را بدون تنگه هرمز صادر کنند.

انتقال وابستگی از هرمز به البحر الاحمر، آسیب‌پذیری ژئوپلیتیکی را به سایر نقاط حساس منطقه‌ای منتقل می‌کند. مسیر جایگزین شرق به غرب عربستان سعودی برای کشتی‌هایی که به سمت جنوب و بازار‌های حیاتی آسیا مانند چین، ژاپن و هند حرکت می‌کنند، به باز ماندن تنگه باب‌المندب متکی است.

تغییر مسیر نفت به سمت ینبع، نفت‌کش‌های عازم آسیا را مجبور به عبور از باب‌المندب می‌کند؛ منطقه‌ای که به شدت از سوی نیرو‌های حوثی در یمن تهدید می‌شود.

اهداف ثابت و نگرانی‌های سرمایه‌گذاری

دور زدن مسیر‌های دریایی از طریق زیرساخت‌های زمینی، مخاطرات امنیتی شدیدی به همراه دارد. جورج والوشین، تحلیلگر مستقل انرژی، در گزارشی برای الجزیره خاطرنشان کرد که خطوط لوله و ایستگاه‌های پمپاژ، اهدافی ثابت و باارزش بالا هستند. این تأسیسات همان‌طور که در اختلالات گذشته دیده شد، به شدت در برابر حملات پهپادی و موشکی آسیب‌پذیر هستند.

فاصله‌گرفتن از دریا صرفاً خطر را به زمین منتقل می‌کند. ابو قمر اشاره کرد که ایران کاملاً قادر است این خطوط لوله زمینی را هدف قرار داده و حرکت نفت‌کش‌ها را در هزاران کیلومتر آن‌طرف‌تر مختل کند. از آنجا که این پروژه‌های زیرساختی عظیم فاقد حفاظت کافی در برابر جنگ‌های پهپادی مدرن هستند، شرکت‌های بزرگ انرژی جهان تمایل چندانی به سرمایه‌گذاری میلیارد‌ها دلار در دارایی‌های بالقوه آسیب‌پذیر ندارند.

در نهایت، اگرچه تنوع‌بخشی جزئی در حال انجام است، اما فرار از واقعیت جغرافیایی تنگه هرمز همچنان هدفی دست‌نیافتنی برای بازار جهانی انرژی باقی مانده است.