ملوانانِ فراموش‌شده جنگ ایران؛ هزاران دریانورد گرفتار در خلیج فارس

حدود دو دوجین دریانورد تجاری که در یک کشتی تجاری، چهار مایل دورتر از ساحل ایران، لنگر انداخته‌اند، وارد چهارمین ماه زندگی زیر نظر نگهبانان ایرانی شده‌اند.

ایران روز ۲۲ آوریل، هنگامی که کشتی «ام‌اس‌سی فرانچسکا» تلاش می‌کرد از تنگه هرمز عبور کند، آن را توقیف کرد. ملوانان این کشتی از مونته‌نگرو، اندونزی، فیلیپین و کشور‌های دیگر هستند. همه آنها دور از خانه‌اند. آنها نمی‌دانند چه زمانی ممکن است آزاد شوند و ارتباط بسیار اندکی با دنیای خارج دارند.

فردی آگاه از شرایط در کشتی فرانچسکا نوشت: «آن‌ها هیچ ابزار ارتباطی ندارند، جز هر چند روز یک‌بار، ۳۰ دقیقه اینترنت.»

خدمه فرانچسکا، بخشی از گروه بسیار بزرگ‌تری از دریانوردانی هستند که در خاورمیانه در معرض خطر قرار دارند. حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، و سپس بسته شدن تنگه هرمز از سوی ایران، بلافاصله حدود هزار و ۵۰۰ کشتی و نزدیک به ۲۰ هزار دریانورد را گرفتار کرد؛ بر اساس اعلام سازمان بین‌المللی دریانوردی.

بسیاری از کشتی‌ها از خلیج فارس خارج شده‌اند و هنگامی که شرایط اجازه داده است، با شتاب از تنگه عبور کرده‌اند. به گفته سازمان بین‌المللی دریانوردی، حدود ۶ هزار دریانورد همچنان گرفتار مانده‌اند. آنها در شرایطی خطرناک زندگی می‌کنند و تعمیرات، دیده‌بانی و بررسی محموله‌ها را انجام می‌دهند، بی‌آنکه راه امنی برای بازگشت به خانه داشته باشند. ایران ادعای کنترل خود بر تنگه را با حمله به کشتی‌ها اعمال کرده و این اقدام واکنش آمریکا را برانگیخته است. درگیری نیز در سراسر منطقه گسترش یافته است.

سرعت عبور کشتی‌ها از تنگه هرمز اخیراً به اندکی بیش از ۱۲ عبور در روز کاهش یافته است؛ رقمی که تنها بخشی کوچک از میانگین پیش از جنگ، یعنی حدود ۱۳۰ کشتی در روز، به شمار می‌رود.

دریانوردان غیرنظامی به‌ندرت ناچار می‌شوند در خط مقدم یک درگیری مسلحانه کار کنند. اما این همان اتفاقی است که برای این ملوانان در خاورمیانه رخ داده؛ گاه با پیامد‌هایی مرگبار.

از زمان آغاز جنگ ایران، ۱۷ دریانورد در ۶۳ حمله در اطراف تنگه هرمز کشته شده‌اند. بیشتر این مرگ‌ها بر اثر حملات ایران رخ داده است، اما سه دریانورد نیز پس از آنکه نیروی دریایی آمریکا در ماه ژوئن به یک کشتی حمله کرد، جان باختند. شبه‌نظامیان حوثی در یمن نیز کشتی‌ها را در دریای سرخ هدف قرار داده‌اند و هفته گذشته، دو کشتی پس از انفجاری در یک بندر مصر دچار آتش‌سوزی شدند.

فرانچسکا روز ۲۲ فوریه وارد خلیج فارس شد. مالک آن شرکت کشتیرانی مدیترانه‌ای «ام‌اس‌سی» مستقر در ژنو است؛ بزرگ‌ترین شرکت کشتیرانی کانتینری جهان. بر اساس فهرستی از اعضای خدمه که نیویورک‌تایمز آن را بررسی کرده است، برخی از ملوانان فرانچسکا هفته‌ها پیش از آن سوار کشتی شده بودند.‌ام‌اس‌سی درباره این پرونده اظهارنظری نکرده و به درخواست‌ها برای اظهار نظر نیز پاسخ نداد.‌ام‌اس‌سی در سال ۱۹۷۰ به‌وسیله جانلوئیجی آپونته، ناخدای ایتالیایی کشتی، تأسیس شد و اکنون بیش از هزار کشتی کانتینری دارد که کالا‌ها را از یک قاره به قاره‌ای دیگر و از طریق ۳۰۰ مسیر تجاری جابه‌جا می‌کنند. طبق گزارش بلومبرگ، آپونته که بیش از ۵۰ میلیارد دلار ثروت دارد، سال گذشته مالکیت‌ام‌اس‌سی را به پسر و دخترش، دیه‌گو و الکسا آپونته، منتقل کرد.‌ام‌اس‌سی در سال ۲۰۲۲ و پس از رونق دوران همه‌گیری، از غول دانمارکی «مرسک» پیشی گرفت و به بزرگ‌ترین شرکت کشتیرانی کانتینری تبدیل شد. این شرکت که نقدینگی فراوانی در اختیار داشت، ناوگان و حوزه‌های فعالیت خود را گسترش داد و اقدام به خرید بیمارستان‌ها، بنادر و یک شرکت قطار سریع‌السیر در ایتالیا کرد.

تنگه هرمز با وجود قرار گرفتن در یکی از پرتنش‌ترین مناطق جهان، یک مسیر تجاری پرتردد، حیاتی و نسبتاً عاری از درگیری بود. هر ماه هزاران کشتی از این تنگه عبور می‌کردند و یک‌پنجم عرضه نفت جهان به آن وابسته بود. این وضعیت به‌شدت تغییر کرده است. حملات ایران، اپراتور‌های کشتی را واداشته تا از تنگه دوری کنند.

نمایندگان دریانوردان گفته‌اند اپراتور‌های کشتی نباید تا زمانی که عبور از تنگه به‌طور آشکار امن نشده است، برای گذر از آن تلاش کنند.

آرسنیو دومینگوئز، دبیرکل سازمان بین‌المللی دریانوردی، در مصاحبه‌ای گفت: «تجارت مهم است، اما ما نباید جان افراد بی‌گناه را به خطر بیندازیم.»

فرانچسکا زیر پرچم دریایی پاناما حرکت می‌کند؛ کشوری که مطابق با کنوانسیون‌های دریایی، مذاکرات برای آزادسازی کشتی و خدمه آن را رهبری کرده است.

ژینت تِستا، سفیر پاناما در سازمان بین‌المللی دریانوردی، روز ۲۱ ژوئیه گفت: «در وضعیت، بهبودی‌هایی حاصل شده است.» او گفت نمی‌تواند توضیح بیشتری ارائه کند یا جزئیاتی را بیان کند که ممکن است تلاش‌های جاری برای مذاکره را به خطر بیندازد.

به گفته وزارت امور خارجه کرواسی، دو دریانورد کروات از فرانچسکا آزاد شده‌اند. سخنگوی دولت گفت به دلیل حساسیت موضوع، نمی‌تواند توضیح بیشتری بدهد.

رومانو پریچ، هماهنگ‌کننده اتحادیه دریانوردان کرواسی، که پیش از آزادی دو کروات به‌طور منظم با خانواده‌های آنها در تماس بود، گفت دریانوردان حاضر در فرانچسکا به‌خوبی با آنها رفتار شده و دسترسی کافی به غذا داشته‌اند. او گفت در ابتدا آنها دسترسی نسبتاً منظمی به تلفن‌های خود داشتند، اما استفاده از آن بعداً محدود شد.

پیر-آلن التشینگر، سخنگوی دولت سوئیس، هفته گذشته گفت در سوئیس، محل استقرار‌ام‌اس‌سی، «از کانال‌های دیپلماتیک استفاده می‌شود» تا آزادی فرانچسکا تضمین شود؛ او از ارائه جزئیات بیشتر خودداری کرد.

بر اساس داده‌های ماهواره‌ای شرکت «تنکر ترکرز»، ایران در همان روزی که فرانچسکا را توقیف کرد، کشتی کانتینری دیگری به نام «اپامینونداس» را نیز توقیف کرد که در آب‌های نزدیک به فرانچسکا نگهداری می‌شود. اپامینونداس بر اساس یک توافق اجاره‌ای، بخشی از ناوگان‌ام‌اس‌سی است و زیر پرچم دریایی لیبریا حرکت می‌کند.

بر اساس اعلام وزارت کارگران مهاجر فیلیپین، چند دریانورد اپامینونداس آزاد شده‌اند. این وزارتخانه در بیانیه‌ای گفت دریانوردان فیلیپینی پس از «تجربه دشوارشان» تحت ارزیابی‌های پزشکی و روان‌شناختی قرار گرفتند.

محمد عراشدی، هماهنگ‌کننده فدراسیون بین‌المللی کارگران حمل‌ونقل برای جهان عرب و ایران، درباره دریانوردان گرفتار در خلیج فارس گفت: «دریانوردان کاملاً احساس رهاشدگی و کاملاً احساس بی‌حفاظی می‌کنند.» او افزود منابع مالی، خواب و سلامت روان آنها تحت تأثیر این تجربه قرار گرفته است.

به گفته عراشدی، برخی از ملوانان گرفتار در خلیج فارس که با دسترسی محدود به غذا مواجه‌اند، می‌گویند روزی فقط یک‌بار برنج و عدس می‌خورند. یک دریانورد گفت با لباس‌هایش می‌خوابد تا اگر کشتی‌اش هدف حمله قرار گرفت، بتواند به‌آسانی تخلیه شود.

اعضای خدمه می‌توانند درخواست کنند از کشتی‌هایشان پیاده شوند و به بندر‌های نزدیک انتقال یابند تا از آنجا به خانه پرواز کنند. اما هلن سمپسون، استاد بازنشسته دانشگاه کاردیف که شرایط کاری دریانوردان را مطالعه کرده است، گفت چنین تخلیه‌هایی تا حدی به‌دلیل نیاز به همکاری مقام‌های مهاجرتی در کشور‌های نزدیک، نادر است.

سمپسون گفت بسیاری از اعضای خدمه قرارداد‌های کوتاه‌مدت دارند و ممکن است از ترس قرار گرفتن در فهرست سیاه کارفرمایان، تمایلی به رد یک سفر دریایی خطرناک نداشته باشند.

او گفت: «آن‌ها می‌دانند اگر به نظر برسد که هر نوع مشکلی در کشتی ایجاد می‌کنند، قرارداد دیگری نخواهند گرفت؛ بنابراین اگر یک دریانورد در حالی که روی کشتی است اعتراض کند یا خواستار بازگرداندن به کشورش شود، این تقریباً پایان کار دریایی او خواهد بود.»

پیش از توقیف دو کشتی‌ام‌اس‌سی در آوریل، نزدیک به ۳۰ کشتی هدف حمله قرار گرفته بودند؛ از جمله چند روز پیش از آن، یک کشتی کانتینری متعلق به «سی‌ام‌ای سی‌جی‌ام»، رقیب فرانسوی‌ام‌اس‌سی.

سرنوشت فرانچسکا و اپامینونداس همچنان نامشخص است.

ناتاشا براون، سخنگوی سازمان بین‌المللی دریانوردی، روز دوشنبه گفت فرانچسکا و اپامینونداس همچنان با دریانوردان حاضر در آنها، در آب‌های ایران قرار دارند. او گفت: «گفت‌و‌گو‌ها میان طرف‌های مرتبط برای آزادی آنها در جریان است، اما به دلیل درگیری ژئوپلیتیک گسترده‌تر، پیچیده شده است.»

پس از توقیف کشتی‌ها در آوریل، نیروی دریایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی، بر اساس بیانیه‌ای که یک خبرگزاری نیمه‌رسمی ایرانی منتشر کرد، اعلام کرد که دو کشتی «بدون مجوز‌های لازم» تردد کرده‌اند. در این بیانیه آمده بود که کشتی‌ها به سوی ساحل ایران هدایت شدند. بنا بر اعلام شرکت تنکر ترکرز، این کشتی‌ها همچنان در آب‌های ایران باقی مانده‌اند.