ایران، عمان و آمریکا در آستانه توافق بر سر تنگه هرمز: طرفین چه می‌خواهند؟

ایالات متحده، ایران و عمان به نظر می‌رسد به یک توافق موقت نزدیک شده‌اند که می‌تواند منجر به بازگشایی تنگه هرمز شود؛ این تحول امید‌ها را برای کاهش تنش در یکی از خطرناک‌ترین نقاط بحرانی خاورمیانه زنده کرده است.

توافق پیشنهادی که چندین هفته است تحت مذاکره قرار دارد، با هدف احیای آتش‌بس ۱۷ ژوئن بین واشنگتن و تهران، حل‌وفصل اختلافات بر سر کشتیرانی در این آبراه استراتژیک — که در زمان صلح یک‌پنجم منابع نفتی جهان از آن عبور می‌کرد — و ایجاد فضا برای مذاکرات گسترده‌تر در مورد برنامه هسته‌ای ایران و سایر مسائل طراحی شده است.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز دوشنبه لحنی خوش‌بینانه اتخاذ کرد و به خبرنگاران گفت مذاکرات با ایران «بسیار خوب پیش می‌رود». وی در پاسخ به سوالی مبنی بر اینکه آیا توافق قریب‌الوقوع است، گفت: «خواهیم دید. تا ۴۸ ساعت دیگر مشخص می‌شود. تنگه خیلی زود باز خواهد شد، وگرنه ضربه بسیار سختی به آنها وارد می‌شود و سپس تنگه باز خواهد شد.»

ترامپ این اظهارات را پس از آن بیان کرد که گزارش شده در پایان هفته تصمیم گرفته از انجام آنچه «بزرگترین حمله نظامی آمریکا از زمان جنگ جهانی دوم» توصیف کرده بود، خودداری کند؛ اقدامی که با الگوی آشنای او یعنی تهدید مکرر به حمله علیه ایران و سپس در آخرین لحظه، دفاع از راه‌حل‌های دیپلماتیک، همخوانی دارد.

در همین حال، ایران همچنان انجام مذاکرات مستقیم با واشنگتن را انکار می‌کند. مقامات این کشور تاکید دارند که گفت‌و‌گو‌ها با عمان در جریان است تا نحوه مدیریت تنگه هرمز تعیین شود. عمان که آب‌های سرزمینی‌اش بخشی از مسیر این تنگه است، مدت‌هاست که به عنوان میانجی بین دو کشور عمل می‌کند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، گفت مذاکرات با عمان «مثبت» بوده و ادامه دارد، اگرچه خبرگزاری سپاه به نقل از یک مقام رسمی گفت تهدید‌های نظامی آمریکا همچنان مانع اصلی برای دستیابی به توافق است.

این تحرکات دیپلماتیک در حالی صورت می‌گیرد که تنش‌ها در داخل و اطراف تنگه هرمز افزایش یافته است. روز سه‌شنبه، آژانس عملیات تجارت دریایی بریتانیا (UKMTO) گزارش داد که یک کشتی باری در سواحل عمان توسط یک پرتابه ناشناس مورد اصابت قرار گرفته است.

تردد تجاری از طریق این آبراه نیز همچنان به‌شدت مختل است. روز دوشنبه تنها هشت کشتی از تنگه عبور کردند، در حالی که قبل از جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، روزانه حدود ۱۳۰ کشتی از آن عبور می‌کردند. این وضعیت نگرانی‌هایی را ایجاد کرده که اختلالات طولانی‌مدت می‌تواند قیمت نفت را به‌شدت افزایش دهد.

در چنین پس‌زمینه‌ای، میانجی‌گران در تلاشند تا پیش از احیای تفاهم‌نامه گسترده‌تری (MoU) که در ژوئن بین ایران و آمریکا امضا شده بود، حداقل به یک توافق موقت دست یابند. آنچه در ادامه می‌آید جزئیات این مذاکرات است:

**چه چیزی در حال مذاکره است؟ **

مذاکرات بر دو سوال متمرکز است: چه کسی کنترل تنگه هرمز را در دست دارد و آیا ایران مجاز است از کشتی‌های تجاری برای عبور از آن عوارض دریافت کند یا خیر. اختلاف بر سر این آبراه پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران آغاز شد. تهران با بستن تنگه به این اقدام پاسخ داد که باعث اختلال در یکی از شلوغ‌ترین مسیر‌های کشتیرانی جهان و جهش قیمت‌های جهانی انرژی شد.

زمانی که ایران بعداً بخش‌هایی از آبراه را بازگشایی کرد، به کشتی‌های تجاری دستور داد از یک مسیر شمالی در آب‌های ایران در اطراف جزیره لارک استفاده کنند. آمریکا بعداً در تلاش برای افزایش فشار اقتصادی بر تهران، بنادر ایران را محاصره دریایی کرد، هرچند ایران همچنان موفق به صادرات نفت خود از طریق تنگه بود. پس از آتش‌بس در ماه آوریل، واشنگتن پیشنهاد کرد که کشتی‌ها به جای آن از یک مسیر جنوبی در امتداد سواحل عمان استفاده کنند. ایران این پیشنهاد را رد کرد و استدلال کرد که این طرح نقض تفاهم‌نامه آمریکا و ایران است و چندین کشتی را که از مسیر عمان استفاده کرده بودند، هدف قرار داد.

اکنون میانجی‌گران در تلاشند تا به سازشی دست یابند که به ازسرگیری کشتیرانی تجاری کمک کند و در عین حال نگرانی‌های امنیتی ایران و عمان را نیز برطرف سازد.

**ایران چه می‌خواهد؟ **

سخنگوی وزارت امور خارجه ایران گفته است که مذاکرات با عمان بر «ایجاد مسیر‌های کشتیرانی امن ورودی و خروجی» متمرکز است که «ضمن حفظ حقوق حاکمیتی، ملاحظات امنیت ملی ایران و عمان را نیز در نظر بگیرد». بقایی گفت که گفت‌و‌گو‌ها در سطوح سیاسی و فنی به‌طور مثبت ارزیابی شده‌اند، اگرچه اختلافاتی در مورد نحوه عملیاتی شدن کشتیرانی در تنگه باقی مانده است. مقامات ایرانی گفتند مسائل باقی‌مانده شامل مکانیسم بازگشایی آبراه، هزینه‌های خدمات دریایی و ترتیبات امنیتی گسترده‌تر است.

تهران همچنین همچنان اصرار دارد که فقط با عمان مذاکره می‌کند، نه مستقیماً با واشنگتن، و معتقد است ایران و عمان باید به‌طور مشترک تنگه را بر اساس آب‌های سرزمینی مربوطه خود مدیریت کنند و کنترل ناوبری در آنجا را حفظ نمایند. علاوه بر این، ایران اعلام کرده قصد دارد نوعی سیستم دریافت عوارض برای کشتی‌ها ایجاد کند. طبق حقوق بین‌الملل دریایی، نمی‌توان برای تنگه‌های بین‌المللی مانند هرمز عوارض عبور تعیین کرد، اما کشور‌های ساحلی می‌توانند برای خدماتی که ارائه می‌دهند، مانند کمک‌های ناوبری، راهنمایی کشتی‌ها و حفاظت از محیط زیست، هزینه دریافت کنند.

**آمریکا چه می‌خواهد؟ **

مقامات آمریکایی گفتند دولت ترامپ خواهان آزادی کامل ناوبری تجاری در این آبراه بدون دریافت عوارض توسط ایران یا هرگونه ترتیبی است که مستلزم دریافت تأییدیه تهران برای عبور کشتی‌ها باشد. یک مقام آمریکایی آشنا به مذاکرات به خبرگزاری آسوشیتدپرس گفت که هرگونه توافق موقت شامل تأیید ایران برای عبور کشتی‌ها یا هزینه‌های استفاده از آبراه نخواهد بود. این مقام افزود واشنگتن همچنان متعهد به بازگرداندن سیستم قبلی است که در آن «هیچ طرفی کنترل مسیر‌ها یا توانایی عبور از آنها را در اختیار ندارد».

ترامپ در گفت‌و‌گو با خبرنگاران در روز دوشنبه، هرگونه پیشنهادی مبنی بر اجازه دادن به ایران برای دریافت عوارض از کشتی‌های استفاده‌کننده از تنگه را رد کرد و گفت: «من اجازه نمی‌دهم عوارض بگیرند. هر کس بخواهد عوارض بگیرد، ما عوارض می‌گیریم.» مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، نیز پیشنهاد کرده که مذاکرات هرمز جدا از دیپلماسی گسترده‌تر در مورد برنامه هسته‌ای ایران است.

**چه چیزی روی میز است؟ **

علیرغم لفاظی‌های تند و عمومی دولت ترامپ، گزارش‌های رسانه‌های آمریکایی حاکی از آن است که مذاکره‌کنندگان در حال حرکت به سمت موضعی مصالحه‌آمیزتر هستند. بر اساس وب‌سایت خبری اکسیوس، طبق این پیشنهاد، کشتی‌هایی که وارد خلیج می‌شوند از مسیر شمالی در آب‌های ایران استفاده می‌کنند و کشتی‌هایی که خلیج را ترک می‌کنند، از یک مسیر جنوبی در آب‌های عمان با هماهنگی ایران عبور خواهند کرد. به گزارش اکسیوس، این توافق در ابتدا ۶۰ روز اعتبار خواهد داشت و در این مدت هیچ‌گونه عوارض عبور دریافت نخواهد شد.

آسوشیتدپرس به نقل از دو مقام منطقه‌ای گزارش داد که گفت‌و‌گو‌ها همچنین شامل هزینه‌های احتمالی خدمات مربوط به امنیت دریایی و حفاظت از محیط زیست و همچنین توافق گسترده‌تری مربوط به لغو محاصره بنادر ایران توسط آمریکا است؛ هرچند مشخص نیست که آیا آمریکا مایل به پذیرش این موضوع هست یا خیر.

یک منبع ارشد ایرانی درگیر در مذاکرات به رویترز گفت که تهران تقاضای اولیه خود برای کنترل کامل بر کشتیرانی در هر دو جهت را کنار گذاشته است، اما «بعید است که موضع خود را بیش از این تغییر دهد». رسانه‌های دولتی ایران نیز از توافق دوجانبه در دسترس سخن می‌گویند که هدف آن ایجاد یک «کریدور میانی» جدید در تنگه هرمز است.

**نقاط اصلی اختلاف چیست؟ **

به نظر می‌رسد بخش بزرگی از چارچوب گزارش‌شده برای این مذاکرات، به جای جایگزینی کامل تفاهم‌نامه ۱۷ ژوئن، بر اساس آن بنا شده است. با این حال، حتی اگر ایران و آمریکا به توافق برسند، کارشناسان می‌گویند یک مانع دیگر باقی می‌ماند: تحریم‌های آمریکا. اگر ایران مسئولیت مدیریت برخی از مسیر‌های کشتیرانی را بر عهده بگیرد، شرکت‌های کشتیرانی بین‌المللی ممکن است نیاز به هماهنگی با مقامات ایرانی داشته باشند، اما تحریم‌های آمریکا می‌تواند مانع از این کار شود مگر اینکه واشنگتن معافیتی صادر کند.

اسفندیار باتمانقلیچ، مدیرعامل «بورس و بازار»، می‌گوید این ممکن است به نفع ایران تمام شود، زیرا کشتی‌داران نمی‌توانند بدون مجوز صریح دولت ترامپ با مقامات ایران هماهنگ شوند که این موضوع توپ را به زمین ترامپ می‌اندازد.

در نهایت، با کاهش ذخایر مهمات دفاعی آمریکا و نگرانی از افزایش قیمت بنزین در آستانه انتخابات میان‌دوره‌ای، توافق موقت ممکن است برای واشنگتن ارجحیت داشته باشد. تحلیلگران معتقدند توافق هرمز به تنهایی پایان‌بخش بحران‌های خاورمیانه نیست و اختلافات عمیق‌تری مانند برنامه هسته‌ای و تنش‌های منطقه‌ای همچنان باقی خواهد ماند.