پیامد‌های اقتصادی و امنیتی در کردستان عراق طی درگیری‌های آمریکا و ایران

طی حدود پنج ماه گذشته، منطقه کردستان عراق پیامد‌ها و عواقب جنگ جاری ایالات متحده و اسرائیل علیه ایران را تحمل کرده است. با وجود تلاش‌های دولت برای حفظ فاصله و عدم جانبداری یا اجازه دادن به حملات علیه ایران از خاک این منطقه، تأثیرات آن بر منطقه نیمه‌خودمختار و کل عراق سنگین بوده است. از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، صد‌ها موشک و پهپاد به منطقه کردستان اصابت کرده است. مسرور بارزانی، نخست‌وزیر دولت اقلیم کردستان، به الجزیره گفت که این منطقه «بهای سنگینی» در این جنگ پرداخته است. بارزانی در مصاحبه‌ای با الجزیره اظهار داشت که ما بیش از ۱۰۰۰ بار مستقیماً توسط موشک‌ها و پهپاد‌های ایران یا از داخل عراق توسط برخی شبه‌نظامیان هدف قرار گرفته‌ایم. ما معتقدیم این حملات همگی علیه کردستان غیرقابل توجیه است. متأسفانه ما تلفات داشتیم و عزیزانی را از دست دادیم. بخش زیادی از زیرساخت‌های ما به شدت آسیب دیده است. وی افزود که درگیری منطقه‌ای و پیامد‌های امنیتی آن منجر به کاهش ۷۰ درصدی تجارت در سراسر منطقه کردستان شده است. یک قربانی مستقیم این حملات، اقتصاد است: بخش نفت و گاز، و جابه‌جایی شرکت‌ها و سرمایه‌گذاری. این در حالی است که منطقه کردستان در میانه اختلافات جاری با دولت فدرال در بغداد بر سر پرداخت حقوق کارمندان دولتی، فروش نفت و درآمدها، با بحران مالی مزمن دست و پنجه نرم می‌کند. پیشوا هورامانی، سخنگوی دولت اقلیم کردستان، به الجزیره گفت که میزان خسارات وارده به منطقه کردستان در نتیجه جنگ، تا ماه آوریل، یک تریلیون و ۵۰۰ میلیارد دینار عراق (۱.۱۴ میلیارد دلار) برآورد شده است و این ارقام به دولت عراق نیز تحویل داده شده است. هورامانی گفت که هیچ دلیل قانع‌کننده‌ای برای حمله به منطقه کردستان وجود ندارد. ما نه طرفی در این جنگ بودیم و نه خواهیم بود و برای تبدیل قلمرو منطقه کردستان به نقطه پرتابی برای حمله به ایران تلاش نکرده‌ایم. وی افزود که این حملات نقض حرمت خاک عراق و حاکمیت عراق است. در عرض چند ساعت پس از حملات ایالات متحده و اسرائیل به ایران، دارایی‌های ایالات متحده در منطقه نیمه‌خودمختار کردستان عراق هدف حملات تلافی‌جویانه گروه‌های تحت حمایت تهران قرار گرفت و کشور را به درگیری کشاند که از آن زمان در سراسر خاورمیانه و فراتر از آن گسترش یافته است. از آن زمان، دارایی‌های ایالات متحده در عراق هدف حملات متعدد گروه‌های طرفدار ایران و سپاه پاسداران انقلاب اسلامی (IRGC) قرار گرفته است. در پاسخ، ایالات متحده نیز حملاتی را علیه گروه‌های عراقی انجام داده است. سپاه پاسداران همچنین گروه‌های کرد ایرانی مستقر در منطقه کردستان عراق را هدف قرار داده است، که این اقدام پس از گزارش‌هایی مبنی بر برنامه‌ریزی واشنگتن برای مسلح کردن آنها جهت مبارزه با تهران صورت گرفت. هفته گذشته، رهبر یک گروه ملی‌گرای کرد ایرانی مستقر در منطقه کردستان به الجزیره گفت که بسیار محتمل است که کرد‌های ایرانی یک عملیات زمینی فرامرزی به داخل ایران انجام دهند. در طول جنگ، عراق نیز مورد حمله قرار گرفت. حملات پهپادی و موشکی به فرودگاه بین‌المللی بغداد که محل استقرار یک پایگاه نظامی و یک مرکز دیپلماتیک ایالات متحده است، و همچنین میادین نفتی و سایر تأسیسات اصابت کرده است. یاور توضیح داد که پنج یا شش گروه مسلح در حال بمباران کردستان هستند و همه آنها را می‌شناسند؛ از جمله حزب‌الله عراق، گردان‌های سیدالشهدا، گردان‌های امام علی و جنبش النجباء. او گفت که بیشتر عملیات بمباران از مناطق دشت نینوا و مناطق نزدیک به کرکوک و صلاح‌الدین انجام می‌شود. وی افزود که دولت اقلیم کردستان و دولت عراق سیستم‌های دفاع هوایی جامع ندارند. اما نگرانی‌های اقتصادی نه تنها بر منطقه کردستان، بلکه بر کل عراق سنگینی می‌کند. وزارت نفت عراق وضعیت فورس ماژور را در تمام میادین نفتی توسعه‌یافته توسط شرکت‌های نفتی خارجی اعلام کرد و دلیل آن را اختلال در کشتیرانی از طریق تنگه هرمز ذکر کرد که صادرات نفت خام کشور را متوقف کرده است. این بحران در حالی رخ می‌دهد که دولت نخست‌وزیر علی الزیدی برنامه‌ای اقتصادی مبتنی بر اجرای پروژه «جاده توسعه» و گسترش مشارکت با بخش خصوصی و شرکت‌های بین‌المللی را پیشنهاد می‌کرد تا اقتصاد را بازسازی و اتکا به نفت را کاهش دهد. با این حال، بسته شدن تنگه هرمز محدودیت‌های توانایی عراق برای مقابله با بحران‌ها را برملا کرد. توقف صادرات نفت منجر به کاهش شدید درآمد‌ها شد که با توقف پروژه‌های تنوع‌بخشی به مبادی صادراتی از طریق ترکیه، سوریه، اردن و عربستان سعودی به دلیل اختلافات سیاسی چندساله، تشدید شد و دولت را با فشار مالی بی‌سابقه‌ای مواجه کرد. برای اربیل، ادامه یا گسترش جنگ می‌تواند نگرانی‌های امنیتی را به یک بحران اقتصادی عمیق‌تر تبدیل کند، به‌ویژه اگر توقف تولید نفت و گاز طولانی شود یا حملات به تأسیسات انرژی ادامه یابد. آلند کریم صالح، پژوهشگر اقتصاد و نایب‌رئیس بنیاد ویژن برای مطالعات راهبردی، هشدار می‌دهد که توقف کامل صادرات نفت می‌تواند برای منطقه کردستان فاجعه‌بار باشد. وی گفت که توافقی با دولت مرکزی برای صادرات روزانه ۲۰۰ هزار بشکه نفت وجود دارد، اما اکنون تولید به تنها ۳۰ هزار بشکه کاهش یافته است. ارقام بر اساس تحولات امنیتی تغییر می‌کنند. او می‌گوید اقلیم کردستان پیش از این سال‌ها با بحران مالی مواجه بود و با این جنگ، درآمد‌های غیرنفتی آن حدود ۷۰ درصد کاهش یافت که نمی‌تواند نیاز‌های اساسی ادارات دولتی را برآورده کند. حتی بازار املاک و مستغلات نیز در نتیجه جنگ شاهد کاهش ۱۵ تا ۲۰ درصدی قیمت‌ها بوده است. ترس در شهر‌های اصلی منطقه - اربیل، سلیمانیه و دهوک - نه تنها به خاطر حملات، بلکه به دلیل احتمال تبدیل شدن منطقه به میدان دائمی تسویه حساب بین ایران و نیرو‌های نیابتی‌اش در برابر ایالات متحده و متحدانش، در حال افزایش است.