ترامپ شرکای ایران را تهدید می‌کند: تحریم‌های ثانویه چگونه کار می‌کنند؟

ایالات متحده مجموعه‌ای از تحریم‌های اقتصادی جدید را علیه ایران اعلام کرده و کشور‌هایی را که با آن تجارت می‌کنند تهدید نموده است؛ اقدامی که هدف آن خفه کردن اقتصاد تهران در شرایطی است که درگیری چندماهه همچنان در بن‌بست قرار دارد.

دست‌کم ۶۰ نهاد در خاورمیانه، آسیا و اروپا در آخرین دور تحریم‌ها به عنوان بخشی از کارزار فشار اقتصادی هدف قرار گرفته‌اند؛ کارزاری که می‌تواند بازار‌های انرژی را بیش از پیش مختل کرده و اقتصاد جهانی را متلاطم سازد.

جنگ آمریکا و اسرائیل که در ۲۸ فوریه آغاز شد، پیش از این نیز به دلیل مسدود شدن تنگه هرمز - که پیش‌تر یک‌پنجم نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کرد - منجر به جهش قیمت نفت و اختلال در زنجیره‌های تأمین جهانی شده است.

در این گزارش توضیحی، سازوکار تحریم‌های ثانویه و سوابق استفاده آمریکا از آنها در گذشته بررسی شده است.

**ایالات متحده شرکای تجاری ایران را به چه چیزی تهدید کرده است؟ **

دولت ترامپ از زمان آغاز جنگ در ماه فوریه، کارزار فشار اقتصادی علیه ایران را تحت عنوان «عملیات خشم اقتصادی» به پیش برده است.

با این حال، ایالات متحده اخیراً تصمیم گرفته است تا با «عملیات اخراج اقتصادی»، سطح تنش را افزایش دهد و کشور‌هایی را که با ایران تجارت می‌کنند نیز هدف قرار دهد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری ایالات متحده، روز دوشنبه گفت که آمریکا تمام منابع درآمدی ایران، از جمله نفت را هدف قرار خواهد داد تا از تجارت سایر کشور‌ها و شرکت‌ها با تهران جلوگیری کند.

او گفت: «در سراسر جهان، هدف ما قطع هرگونه شریان حیاتی اقتصادی است که این رژیم استبدادی را سرپا نگه می‌دارد، تا زمانی که تهران تنها بماند.»

او با بیان اینکه کشور‌های سراسر جهان باید بین ایالات متحده و ایران یکی را انتخاب کنند، تأکید کرد که کارزار جدید، شرکای تجاری تهران را در معرض مجازات‌های ثانویه قرار می‌دهد.

بسنت افزود چنانچه کشور‌ها و نهاد‌ها «معاملات را تسهیل کنند و بخشی از اکوسیستمی باشند که نفت ایران را به پول و سرکوب تبدیل می‌کند، هدف قرار خواهند گرفت.»

در پاسخ به این پرسش که چرا ایالات متحده به جای مجازات شرکای تجاری ایران، آنها را تهدید می‌کند، بسنت گفت: «خب، ما به همه فرصت می‌دهیم تا رفتار بد خود را اصلاح کنند. چرا باید بخواهم سیستم مالی جهانی را منفجر کنم؟»

اظهارات اخیر بسنت در پیامی تکمیلی بر پست ۱۹ اوت دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، در شبکه «تروث سوشال» بیان شد که در آن رئیس‌جمهور آنچه را «خردکننده‌ترین عملیات اقتصادی» علیه ایران خواند، اعلام کرده بود.

ترامپ نوشت: «هر کشوری که به نهاد‌های مالی، مشاغل، فرودگاه‌ها یا نهاد‌های دولتی خود اجازه دهد هر نوع شریان حیاتی برای ایران فراهم کنند، خود با عواقب اقتصادی فوق‌العاده‌ای مواجه خواهد شد.»

**تحریم‌های ثانویه چیستند؟ **

ایالات متحده مدت‌هاست از تهدید به تحریم‌های ثانویه استفاده می‌کند؛ تحریم‌هایی که در آنها کشور‌هایی که با یک کشور تحریم‌شده تجارت می‌کنند نیز با مجازات مواجه می‌شوند.

به عنوان مثال، تحریم‌های ثانویه علیه خرید نفت ایران یا تجهیزات سنگین نظامی از روسیه برقرار است: کشورها، شرکت‌ها و افرادی که در این تجارت مشارکت دارند، در معرض خطر تحریم‌های آمریکا قرار می‌گیرند.

**این تحریم‌ها چگونه کار می‌کنند؟ **

اهرم اصلی ایالات متحده، دسترسی به بازار و سیستم مالی این کشور است.

به عنوان مثال، حتی اگر یک بانک هندی هیچ رابطه مستقیمی با ایران نداشته باشد، در صورتی که پرداخت‌های یک شرکت هندی طرف تجارت با تهران را تسویه کند، ممکن است با تحریم‌های ثانویه رو‌به‌رو شود؛ به ویژه اگر آن بانک دارای شعبه در ایالات متحده، روابط تسویه دلاری یا مشتریان آمریکایی باشد.

این ریسک باعث می‌شود نهاد‌ها بیش از حد محتاط عمل کنند و از هر چیزی که حتی با ایران در تماس است، به دلیل ترس از گرفتار شدن در مجازات‌های ایالات متحده، اجتناب ورزند.

تهدید تحریم‌های ثانویه ایالات متحده همچنین دلیل اصلی این است که اکثر بانک‌ها و مؤسسات مالی جهانی دیگر در تجارت با روسیه یا ایران شرکت نمی‌کنند؛ زیرا آنها نمی‌خواهند ریسک از دست دادن تجارت در ایالات متحده را بپذیرند.

**تحریم‌های ثانویه در گذشته چگونه استفاده شده‌اند؟ **

در سال ۲۰۱۷، دولت اول ترامپ قانون «مقابله با دشمنان آمریکا از طریق تحریم‌ها» (کاتسا / CAATSA) را که ایران، روسیه و کره شمالی را هدف قرار می‌داد، به تصویب رساند.

تحت قانون کاتسا، ایالات متحده کشور‌های خاصی را با تحریم‌های ثانویه هدف قرار داد. در سال ۲۰۱۸، این کشور «بخش توسعه تجهیزات» (EDD) ارتش چین را به دلیل خرید جنگنده‌های سوخو-۳۵ و سامانه‌های موشکی اس-۴۰۰ روسی هدف قرار داد.

در سال ۲۰۲۰، واشینگتن از تحریم‌های کاتسا برای هدف قرار دادن «ریاست صنایع دفاعی» ترکیه (آژانس تدارکات نظامی این کشور عضو ناتو) به همراه برخی از مقامات وابسته به آن استفاده کرد. این اقدام یک سال پس از آن صورت گرفت که ایالات متحده، ترکیه را از تهیه جنگنده‌های اف-۳۵ آمریکایی منع کرده بود.

ترکیه به دلیل خرید سامانه پدافند هوایی اس-۴۰۰ روسیه در سال ۲۰۱۹ مشخصاً هدف قرار گرفت. محاسبه ترامپ این بود که سامانه‌های اس-۴۰۰ با تجهیزات ناتو ناسازگار بوده و امنیت متحدان را به خطر می‌اندازد.

این تحریم‌ها باعث شد ترکیه در خرید‌های بعدی خود محتاط شود. در ژوئیه ۲۰۲۶، ترامپ گفت که تحریم‌های ترکیه را لغو خواهد کرد و به زودی در مورد از سرگیری فروش اف-۳۵ تصمیم‌گیری می‌کند.

هرگونه اقدام برای بازگرداندن ترکیه به برنامه اف-۳۵ باید بر قانون مصوب سال ۲۰۲۰ غلبه کند؛ قانونی که دولت آمریکا را ملزم می‌سازد احراز کند آنکارا دیگر سامانه‌های روسی را در اختیار ندارد و از آنها استفاده نمی‌کند.

در حالی که تحریم‌های کاتسا به شدت هدفمند بودند، مشخص نیست که آیا تحریم‌های اعمال‌شده علیه شرکای تجاری ایران نیز به همین ترتیب خواهند بود یا خیر.

**شرکای اصلی تجاری ایران چه کسانی هستند؟ **

بر اساس آمار رسمی گمرک، ایران در سال ۲۰۲۴ حدود ۵۶ میلیارد دلار کالا به دست‌کم ۱۱۲ کشور و منطقه صادر کرده است. در همان سال، ایران حدود ۶۸.۵ میلیارد دلار کالا از دست‌کم ۸۷ کشور و منطقه وارد کرد.

مهم‌ترین شرکای صادراتی ایران شامل چین، عراق، امارات متحده عربی، ترکیه و افغانستان بودند. عمده‌ترین شرکای وارداتی این کشور نیز امارات، چین، ترکیه، اتحادیه اروپا و هند بودند.

اهرم واشینگتن بر شرکای تجاری ایران، منوط به اتکای این شرکا به سیستم مالی آمریکا است. این اتکا برای چندین بخش در چین و روسیه بسیار اندک است؛ از این رو تحلیلگران می‌گویند اهرم ترامپ بر چین و روسیه محدود است.

این بخش‌ها شامل اکثر پالایشگاه‌های نفت چین می‌شود. طبق داده‌های شرکت تحلیلی کپلر، چین ۸۰ درصد از نفت صادراتی ایران را در سال ۲۰۲۵ خریداری کرده است.

پل مسگریو، دانشیار علوم سیاسی در دانشگاه جورج‌تاون در قطر، هفته گذشته به الجزیره گفت: «برای ترامپ بسیار دشوار خواهد بود که کارزار فشار خود را به شکل موثری اجرا کند.»

تحلیلگران می‌گویند در صورتی که ایالات متحده بانک‌های چین را به دلیل تسویه حساب‌های مالی ایران تحریم کند - همان‌طور که خزانه‌داری آمریکا تهدید کرده است - چین نیز می‌تواند دست به اقدامات تلافی‌جویانه بزند.