از رد درخواست خرید موشک لنس تا تولید بالستیک‌های نقطه‌زن | ایران چگونه قدرت موشکی شد؟

درخواست شاه برای خرید موشک لنس و پاسخ منفی آمریکا

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، پیام رهبر انقلاب به مناسبت هفته دفاع مقدس و دومین سالگرد شهادت سیدحسن نصرالله، مقایسه‌ای میان وضعیت دفاعی ایران در دوران پیش از انقلاب و توانمندی‌های موشکی سال‌های بعد ارائه کرده است.

یکی از نمونه‌های این مقایسه، تلاش محمدرضا شاه پهلوی برای خرید موشک زمین‌به‌زمین «لنس» از آمریکا بود؛ درخواستی که بنا بر اسناد رسمی روابط خارجی ایالات متحده، با پاسخ منفی واشنگتن مواجه شد.

در یادداشتی به تاریخ ۱۰ دسامبر ۱۹۷۶، درخواست ایران برای دریافت این موشک ثبت شده است. همان سند از مراجعه ایران به شوروی برای تأمین موشک زمین‌به‌زمین نیز خبر می‌دهد؛ درخواستی که آن هم، بر اساس گزارش مقام آمریکایی، پذیرفته نشد.

این تجربه نشان می‌داد که حتی روابط نزدیک سیاسی و نظامی با قدرت‌های خارجی، لزوماً دسترسی به تجهیزات راهبردی را تضمین نمی‌کند و تصمیم نهایی درباره فروش تسلیحات در اختیار تأمین‌کننده باقی می‌ماند.

چند دهه بعد، نام‌هایی مانند شهاب، قدر، فاتح، سجیل، عماد، ذوالفقار، خرمشهر، خیبرشکن و فتاح در فهرست موشک‌های تولیدشده در ایران قرار گرفتند. پشت این خانواده‌ها، روندی شامل آموزش نیروی انسانی، تأمین اولیه تجهیزات، کسب تجربه عملیاتی، تولید داخلی و ارتقای تدریجی سامانه‌ها شکل گرفت.

جنگ تحمیلی؛ نقطه آغاز توسعه توان موشکی

آغاز جدی این مسیر به سال‌های جنگ تحمیلی بازمی‌گردد؛ زمانی که حملات موشکی ارتش عراق به شهرهای ایران، نیاز به ایجاد توان پاسخ‌گویی موشکی را به یکی از اولویت‌های دفاعی کشور تبدیل کرد.

در سال ۱۳۶۳، پیگیری‌های ایران به آموزش گروهی از نیروها در سوریه و توافق برای دریافت تعداد محدودی موشک اسکادبی از لیبی انجامید. حسن طهرانی‌مقدم و گروهی از نیروهای همراه او که از حوزه توپخانه سپاه وارد این مأموریت شده بودند، در شکل‌گیری نخستین تجربه‌های موشکی ایران نقش داشتند.

در مرحله نخست، تأمین موشک و راه‌اندازی یگان عملیاتی اهمیت داشت؛ اما توقف همکاری طرف خارجی نشان داد که اتکا به تأمین‌کننده بیرونی، استمرار فعالیت را با محدودیت روبه‌رو می‌کند. نگهداری، آماده‌سازی و شلیک تجهیزات باید به‌تدریج به نیروهای داخلی واگذار می‌شد تا قطع همکاری خارجی، توان عملیاتی را متوقف نکند.

نامه سرلشکر محسن رضایی به امام خمینی(ره) در ۷ بهمن ۱۳۶۵، از اسناد این دوره است. در این نامه، راه‌اندازی مجدد سامانه موشکی و آماده‌سازی تجهیزات به دست رزمندگان گزارش شده بود؛ تجربه‌ای که اهمیت تسلط داخلی بر پشتیبانی و استفاده از تجهیزات را برجسته کرد.

نازعات؛ تجربه ساخت داخلی در دوران جنگ

در کنار تلاش برای عملیاتی نگه‌داشتن موشک‌های موجود، ساخت محصولات داخلی نیز دنبال شد. «نازعات» یکی از نمونه‌های اولیه این مسیر بود.

امیر سرتیپ بازنشسته محمدحسن نامی، در روایت فعالیت‌های طهرانی‌مقدم، از دستیابی به یک سامانه موشکی و راکت ساخت داخل با نام نازعات در اواخر جنگ سخن گفته است.

نازعات راکتی غیرهدایت‌شونده بود و از نظر فناوری با موشک‌های بالستیک هدایت‌شونده نسل‌های بعد تفاوت داشت. اهمیت آن در این روند، به تجربه طراحی و ساخت داخلی بازمی‌گشت؛ تجربه‌ای که در کنار پاسخ‌گویی به نیازهای فوری جبهه، زمینه فعالیت‌های صنعتی بعدی را فراهم کرد.

خانواده شهاب؛ از تأمین اولیه تا توسعه برد

خانواده شهاب یکی از حلقه‌های مهم در شکل‌گیری ظرفیت موشکی ایران بود. شهاب‌۱ و شهاب‌۲ با بردهای تقریبی ۳۰۰ و ۵۰۰ کیلومتر، بر پایه فناوری خانواده اسکاد توسعه یافتند. همکاری‌های خارجی و انتقال فناوری، در کنار تلاش متخصصان ایرانی برای تولید و پشتیبانی، بخشی از مسیر اولیه این خانواده بود.

توسعه شهاب‌۳ در دهه ۱۳۷۰، گام مهمی در دستیابی به موشک‌های بالستیک میان‌برد محسوب می‌شد. برد نمونه اولیه این موشک حدود ۱۳۰۰ کیلومتر برآورد شده است.

تجربه تولید و ارتقای شهاب، زمینه توسعه محصولات بعدی در شاخه سوخت مایع را فراهم کرد. خانواده قدر در ادامه همین مسیر، برد بیشتری ارائه داد و برد آن در برخی بررسی‌های پژوهشی حدود ۲۰۰۰ کیلومتر ذکر شده است.

به این ترتیب، تولید یک نسل از موشک‌ها به بستری برای اصلاح و توسعه نسل‌های بعدی تبدیل شد؛ روندی که به افزایش برد و گسترش ظرفیت طراحی و ساخت داخلی کمک کرد.

قیام، عماد و جهاد؛ حرکت به سمت بهبود طراحی و هدایت

توسعه موشک‌های سوخت مایع به افزایش برد محدود نماند و تغییر در طراحی و هدایت نیز دنبال شد.

سردار احمد وحیدی، وزیر دفاع وقت، در مرداد ۱۳۸۹ از آزمایش موفق موشک «قیام‌۱» خبر داد و نبود بالک را از ویژگی‌های آن برشمرد. این موشک بعدها در چند عملیات موشکی ایران به کار گرفته شد.

در مهر ۱۳۹۴، موشک «عماد» آزمایش شد. سردار حسین دهقان، وزیر دفاع وقت، هنگام معرفی آن، عماد را «نخستین موشک دوربرد جمهوری اسلامی ایران با قابلیت هدایت و کنترل تا لحظه اصابت به هدف» توصیف کرد.

معرفی عماد، توجه به دقت اصابت و کنترل مسیر را در کنار توسعه برد برجسته کرد. در این مرحله، ارتقای توان موشکی علاوه بر رسیدن به مسافت‌های بیشتر، به بهبود هدایت و کنترل سرجنگی نیز مربوط می‌شد.

آیت‌الله خامنه‌ای، رهبر شهید انقلاب اسلامی، در ۲۰ اردیبهشت ۱۳۹۶ با اشاره به این موضوع گفتند: «بله، ما موشک داریم، موشک دقیق [هم] داریم». ایشان توان اصابت دقیق از فاصله دور را از دستاوردهای کشور برشمردند و بر حفظ و افزایش آن تأکید کردند.

توسعه شاخه سوخت مایع در سال‌های بعد نیز ادامه یافت. موشک «جهاد» در شهریور ۱۴۰۳ با برد اعلام‌شده ۱۰۰۰ کیلومتر و پرتابگر دوفروندی به نمایش درآمد؛ محصولی که در کنار خود موشک، توسعه تجهیزات پرتاب را نیز نشان می‌داد.

فاتح؛ شکل‌گیری خانواده‌ای از موشک‌های سوخت جامد

در کنار مسیر شهاب و دیگر موشک‌های سوخت مایع، توسعه موشک‌های سوخت جامد نیز پیش رفت. «فاتح‌۱۱۰» یکی از محصولات شاخص این شاخه بود که توسعه آن از اواخر دهه ۱۳۷۰ دنبال شد و در آغاز دهه ۱۳۸۰ به آزمایش موفق رسید.

فاتح‌۱۱۰ موشکی زمین‌به‌زمین و هدایت‌شونده بود و خانواده آن به یکی از پایه‌های توسعه موشک‌های بالستیک کوتاه‌برد تبدیل شد.

در مرداد ۱۳۹۴، «فاتح‌۳۱۳» با برد اعلام‌شده ۵۰۰ کیلومتر رونمایی شد. در معرفی این موشک، سبک‌سازی بدنه و استفاده از نسل جدید پیشران سوخت جامد مورد تأکید قرار گرفت؛ نمونه‌ای از ارتقای محصول بر اساس تجربه نسل‌های قبلی.

«رعد۵۰۰» نیز در بهمن ۱۳۹۸ معرفی شد. در توضیحات مربوط به این محصول و پیشران آن، استفاده از مواد مرکب و کاهش وزن برجسته بود. این روند نشان می‌داد که توسعه فناوری موشکی تنها به افزایش برد و بهبود هدایت محدود نیست و فناوری ساخت بدنه و پیشران را نیز دربر می‌گیرد.

ذوالفقار و دزفول؛ افزایش برد در شاخه سوخت جامد

موشک «ذوالفقار» با برد اعلام‌شده ۷۰۰ کیلومتر، از محصولات مهم بالستیک زمین‌به‌زمین با سوخت جامد بود. این موشک بعدها در عملیات علیه داعش به کار گرفته شد و از مرحله معرفی و آزمایش به سابقه عملیاتی رسید.

در بهمن ۱۳۹۷، موشک «دزفول» با برد اعلام‌شده ۱۰۰۰ کیلومتر در کارخانه زیرزمینی تولید موشک‌های بالستیک نیروی هوافضای سپاه رونمایی شد.

امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده وقت نیروی هوافضای سپاه، در مراسم رونمایی درباره شباهت ابعاد دزفول به ذوالفقار و افزایش برد آن توضیح داد.

فاتح‌۳۱۳، ذوالفقار و دزفول، سه نمونه از محصولات این مسیر بودند که بردهای اعلام‌شده آن‌ها به‌ترتیب ۵۰۰، ۷۰۰ و ۱۰۰۰ کیلومتر بود. این روند، استمرار توسعه در شاخه موشک‌های سوخت جامد را نشان می‌داد.

ذوالفقار بصیر؛ توسعه کاربرد موشک‌های بالستیک در مأموریت دریایی

تجربه خانواده ذوالفقار در مأموریت‌های ضدشناور نیز به کار گرفته شد. «ذوالفقار بصیر» در مهر ۱۳۹۹ با برد اعلام‌شده ۷۰۰ کیلومتر به نمایش درآمد و برای هدف‌گیری شناورها معرفی شد.

ذوالفقار زمین‌به‌زمین و ذوالفقار بصیر، دو کاربرد متفاوت را در یک خانواده نشان می‌دهند. توسعه گونه دریایی، نمونه‌ای از تلاش برای استفاده از ظرفیت‌های صنعت موشکی در پاسخ به نیازهای دفاعی مرتبط با دریا بود؛ حوزه‌ای که نوع هدف و الزامات هدایت آن با مأموریت علیه اهداف ثابت زمینی تفاوت دارد.

سجیل؛ رسیدن موشک‌های سوخت جامد به برد میان‌برد

آزمایش موشک «سجیل» در آبان ۱۳۸۷، یکی از نقاط شاخص توسعه بالستیک‌های سوخت جامد ایران بود.

سردار مصطفی محمدنجار، وزیر دفاع وقت، درباره این موشک گفت: «این موشک دو مرحله‌ای، دارای دو موتور سوخت جامد مرکب است».

برد اعلام‌شده سجیل حدود ۲۰۰۰ کیلومتر بود. دستیابی به این برد در شاخه سوخت جامد، در کنار موشک‌های سوخت مایع خانواده شهاب، تنوع فناوری در صنعت موشکی ایران را افزایش داد و دو مسیر متفاوت توسعه پیشران را در رده موشک‌های میان‌برد در کنار یکدیگر قرار داد.

شهید حاج قاسم و خیبرشکن؛ توجه به آماده‌سازی و مانورپذیری

در مرداد ۱۳۹۹، موشک بالستیک «شهید حاج قاسم» با برد اعلام‌شده ۱۴۰۰ کیلومتر معرفی شد. این موشک از محصولات وزارت دفاع در شاخه بالستیک‌های زمین‌به‌زمین با سوخت جامد بود.

در ۲۰ بهمن ۱۴۰۰ نیز نیروی هوافضای سپاه از موشک «خیبرشکن» با برد اعلام‌شده ۱۴۵۰ کیلومتر رونمایی کرد. در معرفی رسمی آن، کاهش وزن، کوتاه‌تر شدن زمان آماده‌سازی و قابلیت مانور در مرحله فرود مورد تأکید قرار گرفت.

سردار شهید امیرعلی حاجی‌زاده، فرمانده وقت نیروی هوافضای سپاه، در مراسم رونمایی گفت: «موشک خیبرشکن از موشک‌های نسل سوم سپاه است که هم دارای سوخت جامد است و هم دارای سهولت در به‌کارگیری».

در ویژگی‌های اعلام‌شده این موشک، سهولت آماده‌سازی و استفاده در کنار برد و قابلیت‌های هدایت قرار داشت؛ مؤلفه‌هایی که در کنار توان فنی، بر نحوه به‌کارگیری عملیاتی سامانه نیز اثر می‌گذارند.

در اردیبهشت ۱۴۰۴، موشک «قاسم بصیر» با برد اعلام‌شده دست‌کم ۱۲۰۰ کیلومتر معرفی شد. در توضیحات مربوط به این محصول، استفاده از جست‌وجوگر تصویری و ارتقای هدایت نهایی مورد توجه قرار گرفت؛ مسیری که به گفته سازندگان، به دنبال بهبود دقت و مقاومت در برابر اختلال بود.

فتاح و فتاح۲؛ تمرکز بر سرجنگی‌های مانورپذیر

موشک «فتاح» در ۱۶ خرداد ۱۴۰۲ با برد اعلام‌شده ۱۴۰۰ کیلومتر رونمایی شد. نیروی هوافضای سپاه این محصول را در رده تسلیحات هایپرسونیک معرفی کرد و حاجی‌زاده قابلیت مانور آن در داخل و خارج جو را از ویژگی‌هایش برشمرد.

در معرفی فتاح، مانورپذیری سرجنگی و دشوارتر شدن رهگیری از محورهای اصلی توضیحات رسمی بود. این ویژگی‌ها با هدف ارتقای توان عبور از سامانه‌های دفاع موشکی مطرح شدند؛ هرچند ارزیابی مستقل از عملکرد واقعی این قابلیت‌ها به داده‌های فنی و عملیاتی قابل بررسی نیاز دارد.

در آبان همان سال، «فتاح۲» در جریان بازدید رهبر انقلاب از نمایشگاه دستاوردهای نیروی هوافضای سپاه به نمایش درآمد. این محصول با سرجنگی جدید و در رده تسلیحات دارای سرجنگی گلایدکننده معرفی شد.

معرفی فتاح و فتاح۲، دو طرح متفاوت در این خانواده را در مرکز توجه قرار داد و نشان داد که توسعه موشکی ایران، علاوه بر پیشران و برد، به طراحی سرجنگی و قابلیت مانور نیز گسترش یافته است.

خرمشهر؛ ادامه مسیر سوخت مایع با سرجنگی سنگین‌تر

توسعه موشک‌های سوخت جامد به معنای توقف مسیر سوخت مایع نبود. نخستین نمونه خانواده «خرمشهر» در شهریور ۱۳۹۶ به نمایش درآمد و در خرداد ۱۴۰۲، موشک «خرمشهر۴» با نام «خیبر» رونمایی شد.

در معرفی رسمی خرمشهر۴، برد ۲۰۰۰ کیلومتر و سرجنگی ۱۵۰۰ کیلوگرمی اعلام شد. این خانواده در کنار سجیل، فاتح و فتاح، تنوع محصولات صنعت موشکی ایران را نشان می‌دهد؛ مجموعه‌ای که توسعه آن به یک نوع پیشران یا الگوی طراحی محدود نمانده است.

از حمله به مواضع داعش تا عین‌الاسد؛ ورود موشک‌ها به چرخه عملیات

سابقه موشکی ایران به رونمایی و آزمایش محدود نماند و تعدادی از محصولات این صنعت در عملیات مختلف به کار گرفته شدند.

حمله به مقرهای گروهک منافقین در عراق در ۲۹ فروردین ۱۳۸۰، از نمونه‌های شاخص استفاده عملیاتی از این توان بود. سرلشکر سیدیحیی صفوی، فرمانده وقت سپاه، بعدها از اجرای حملات با مصوبه شورای عالی امنیت ملی و استفاده از مجموعه‌ای از تسلیحات موشکی و راکتی خبر داد.

در عملیات «لیلةالقدر» در ۲۸ خرداد ۱۳۹۶، در پاسخ به حملات تروریستی داعش به مجلس شورای اسلامی و حرم امام خمینی(ره)، مواضع این گروه در دیرالزور سوریه با موشک‌های ذوالفقار و قیام هدف قرار گرفت.

در ۱۷ شهریور ۱۳۹۷ نیز سپاه مقر حزب دموکرات کردستان در کوی‌سنجق عراق را هدف حمله موشکی قرار داد و این اقدام را پاسخی به فعالیت‌های مسلحانه این گروه اعلام کرد.

در عملیات «ضربت محرم» در ۹ مهر ۱۳۹۷، پس از حمله تروریستی به رژه اهواز، مواضع تروریست‌ها در شرق فرات هدف قرار گرفت. گزارش‌های منتشرشده از این عملیات، از شلیک چهار موشک ذوالفقار و دو موشک قیام خبر دادند.

در ۱۸ دی ۱۳۹۸، در پاسخ به ترور سپهبد قاسم سلیمانی، پایگاه عین‌الاسد در عراق که محل استقرار نیروهای آمریکایی بود، هدف حمله موشکی ایران قرار گرفت. حاجی‌زاده پس از این عملیات، استفاده از موشک‌های فاتح‌۳۱۳ و قیام را تأیید کرد؛ محصولاتی از دو شاخه سوخت جامد و مایع که در یک عملیات به کار گرفته شدند.

عملیات علیه مقر گروه‌های مسلح در شمال عراق نیز در سال‌های بعد ادامه یافت. از جمله در عملیات «ربیع» در سال ۱۴۰۱، موشک و پهپاد به کار گرفته شدند. در دی ۱۴۰۲ نیز خیبرشکن در حمله به مواضع اعلام‌شده گروه‌های تروریستی در محدوده ادلب سوریه استفاده شد؛ نمونه‌ای از ورود نسل‌های جدیدتر به چرخه عملیات.

وعده صادق؛ حضور خانواده‌های مختلف موشکی در عملیات علیه اسرائیل

در عملیات «وعده صادق۱» در فروردین ۱۴۰۳، موشک‌های بالستیک بخشی از تسلیحات مورد استفاده ایران علیه رژیم صهیونیستی بودند. در «وعده صادق۲» در ۱۰ مهر همان سال نیز حمله موشکی دیگری علیه اهداف اعلام‌شده ایران انجام شد. گزارش‌های منتشرشده درباره عملیات دوم، از استفاده از فتاح در کنار موشک‌های دیگر خبر دادند.

در «وعده صادق۳» در خرداد ۱۴۰۴، سپاه در اطلاعیه مربوط به موج یازدهم، استفاده از نسل اول فتاح و در موج دوازدهم، شلیک موشک دومرحله‌ای سوخت جامد سجیل را اعلام کرد.

در «وعده صادق۴» نیز روابط عمومی سپاه در گزارش موج پنجاه‌وچهارم، از استفاده از موشک‌های قدر، عماد و سجیل خبر داد.

این گزارش‌ها، استفاده از خانواده‌های مختلف موشکی را در مجموعه عملیات اعلام‌شده نشان می‌دهند؛ خانواده‌هایی که طی سال‌ها و در مسیرهای صنعتی متفاوت توسعه یافته‌اند.

عملیات نصر؛ به‌کارگیری چند نسل از موشک‌های ساخت داخل

در گزارش‌های مربوط به عملیات «نصر۱»، از به‌کارگیری موشک‌های قدر و شهید حاج قاسم خبر داده شد.

در «نصر۲» نیز تصاویر منتشرشده از موج‌های هفدهم تا بیستم، شلیک موشک‌های خیبرشکن، ذوالفقار، فاتح‌۱۱۰ و شهید حاج قاسم را نشان می‌دادند. این ترکیب، چند نسل از محصولات داخلی را در مجموعه‌ای از عملیات‌ها کنار یکدیگر قرار می‌داد.

به‌کارگیری این خانواده‌ها در عملیات، پیوند میان توسعه صنعتی و تأمین نیازهای یگان‌های عملیاتی را برجسته می‌کند؛ هرچند ارزیابی میزان اثربخشی هر سامانه، به اطلاعات مستقل درباره اهداف، نتایج و خسارات نیاز دارد.

نبرد هرمز؛ ادعاهای مطرح‌شده درباره حمله موشکی به شناورهای آمریکا

در گزارش‌های مربوط به نبرد هرمز، استفاده از موشک‌های بالستیک در مأموریت‌های دریایی نیز مطرح شده است.

روابط عمومی سپاه در اطلاعیه‌ای مدعی شد که یک ناو هواپیمابر و یک ناوشکن آمریکایی با چند فروند موشک بالستیک نیروی هوافضا هدف قرار گرفته‌اند. در این اطلاعیه، مشارکت این شناورها در ایجاد مزاحمت برای کشتی‌های ایرانی و محاصره دریایی، از دلایل اعلام‌شده حمله عنوان شد.

سرلشکر محسن رضایی نیز در اظهاراتی جداگانه، از انفجار موشک ایران در بالای ناو هواپیمابر «جورج واشنگتن» سخن گفت. این اظهارات به‌تنهایی میزان خسارت احتمالی واردشده به ناو را مشخص نمی‌کند.

سپاه همچنین در اطلاعیه‌ای دیگر از هدف قرار دادن دو ناوشکن آمریکایی با شماره بدنه‌های DDG-119 و DDG-53 با موشک‌های بالستیک خبر داد. این موارد به مأموریت ضدشناور مربوط می‌شوند؛ حوزه‌ای که با مأموریت موشک‌های زمین‌به‌زمین تفاوت دارد و توسعه محصولاتی مانند ذوالفقار بصیر نیز در همین چارچوب مطرح شده است.

از وابستگی به خرید خارجی تا ایجاد ظرفیت تولید داخلی

مسیر توسعه موشکی ایران از درخواست ناکام برای خرید موشک لنس در دوران پهلوی تا شکل‌گیری خانواده‌های مختلف بالستیک، مجموعه‌ای از مراحل به‌هم‌پیوسته را دربر می‌گیرد.

تجربه جنگ تحمیلی، تأمین اولیه تجهیزات، آموزش نیروها، راه‌اندازی یگان‌های موشکی، ساخت محصولات اولیه داخلی و توسعه تدریجی فناوری‌های سوخت مایع و جامد، از حلقه‌های این روند بوده‌اند. در سال‌های بعد نیز افزایش برد، بهبود هدایت، ارتقای پیشران و طراحی سرجنگی و توسعه قابلیت‌های عملیاتی در معرفی نسل‌های جدید مورد توجه قرار گرفت.

تفاوت اصلی میان وضعیت پیش از انقلاب و سال‌های پس از آن، در شکل‌گیری ظرفیت داخلی برای تولید، پشتیبانی و ارتقای موشک‌هاست؛ ظرفیتی که برخلاف خرید یک محموله آماده، امکان توسعه محصولات تازه بر پایه تجربه و دانش انباشته‌شده را فراهم می‌کند.