تقاطع سرب و خاک‌سرخ؛ چرخش ناگهانی واشنگتن در دروازه شرقی چین

دور دوم مذاکرات محرمانه مقامات ارشد امنیتی ایالات متحده با نمایندگان حکومت نظامی میانمار در توکیو، پرده از فاز تازه‌ای از عمل‌گرایی ژئوپلیتیک در آسیا برمی‌دارد. واشنگتن که در پی کودتای ۲۰۲۱ و سرکوب خونین مخالفان و اقلیت روهینگیا، ارتش میانمار را تحت شدیدترین تحریم‌ها و انزوای دیپلماتیک قرار داده بود، اکنون با میانجی‌گری خاموش ژاپن مسیر گفت‌و‌گو را گشوده است. در ظاهر، تمرکز این دیپلماسی پنهان بر قطع فعالیت شبکه‌های سازمان‌یافته کلاهبرداری سایبری در مرز‌های میانمار اعلام شده که میلیارد‌ها دلار از دارایی شهروندان آمریکایی را به تاراج برده‌اند؛ اما لایه‌های زیرین این پیوند، رقابتی راهبردی بر سر منابع حیاتی و موازنه‌گری منطقه‌ای را روایت می‌کند.

این رویکرد عمل‌گرایانه ریشه در بن‌بست چندساله و انزوای حکومتی دارد که پس از رانده شدن از سوی غرب، ناگزیر به تکیه کامل بر پکن تبدیل شده بود. میانمار با قرار گرفتن در نقطه تلاقی شبه‌قاره هند و چین، شاهرگ حیاتی دسترسی زمینی چین به آب‌های آزاد خلیج بنگال به شمار می‌رود. با این حال، ارتش حاکم بر نایپیداو درگیر جنگ داخلی فرساینده‌ای با ائتلافی از ارتش‌های قومی و گروه‌های مقاومت محلی است که بخش عمده‌ای از مناطق مرزی و ثروت‌های معدنی کشور را در کنترل دارند. سال‌ها سیاست فشار حداکثری غرب تنها به تعمیق وابستگی ژنرال‌ها به مسکو و پکن انجامید، بی‌آنکه موازنه قدرت در منطقه را به نفع منافع واشنگتن دگرگون کند.

منطق تصمیم کاخ سفید در بازنگری این سیاست، بیش از هر چیز بر عینک «معامله‌گری صرف» استوار است. میانمار دارنده یکی از غنی‌ترین ذخایر جهانی «عناصر نادر خاکی سنگین» است؛ مواد معدنی راهبردی که صنایع پیشرفته، از توربین‌های بادی و خودرو‌های الکتریکی تا تجهیزات دفاعی غرب را تغذیه می‌کنند و تا به امروز انحصار استخراج و فرآوری آنها در اختیار پکن بوده است. تلاش واشنگتن برای نفوذ در این جغرافیا، تلاشی برای کاستن از این انحصار در حیاط خلوت چین محسوب می‌شود. در این میان، توکیو نیز با حفظ فعالیت صد‌ها شرکت تجاری خود در بحبوحه کودتا، به دنبال احیای سرمایه‌گذاری و کمک‌های توسعه‌ای برای جلوگیری از بلعیده شدن کامل بازار میانمار توسط اژد‌های زرد است.

چشم‌انداز این رویکرد جدید با موانع و ابهام‌های ساختاری روبه‌روست. بخش بزرگی از معادن عناصر نادر خاکی میانمار در ایالت‌های مرزی مانند کاچین و شان قرار دارند که تحت کنترل ارتش‌های قومی مخالف حکومت مرکزی اداره می‌شوند؛ از این رو، تعامل واشنگتن با ژنرال‌های حاکم تضمینی عملی برای دسترسی به این معادن ایجاد نمی‌کند. از سوی دیگر، هرگونه پیشروی آمریکا در این پرونده، با واکنش متقابل پکن مواجه خواهد شد که ثبات مرز‌های جنوبی خود را خط قرمز می‌داند. تعلیق گزینشی برخی تحریم‌ها اگرچه نمایانگر گذار واشنگتن از ادعا‌های حقوق بشری به سوی منافع عریان ژئواکونومیک است، اما گره‌های کور امنیتی میانمار مانع از آن می‌شود که این گفت‌و‌گو‌ها به سرعت به توافقی پایدار تبدیل شوند.

آنچه خواندید، تحلیلی بود بر پایه تحلیل راهبردی هانتر مارستون (Hunter Marston) تحت عنوان «رویکرد معامله‌گرایانه آمریکا در میانمار؛ چرخش راهبردی بر مدار عناصر نادر خاکی» منتشرشده توسط اندیشکده لووی (Lowy Institute) و گزارش سالانه سازمان تجارت خارجی ژاپن (JETRO) درباره «وضعیت شرکت‌ها و چشم‌انداز سرمایه‌گذاری ژاپن در میانمار ۲۰۲۶».