پیمان عدم‌تجاوز در خلیج فارس؛ راه پیش رو برای ثبات منطقه‌ای از منظر الجزیره

پیشنهاد پیمان عدم‌تجاوز در میان خصومت‌های منطقه‌ای ممکن است زودرس به نظر برسد، اما توافق‌ها برای توقف جنگ زمانی بیشترین اهمیت را دارند که بی‌اعتمادی در عمیق‌ترین حد خود باشد. سوال کلیدی این است که آیا دولت‌های منطقه‌ای می‌توانند بر سر قوانینی توافق کنند که اختلافات آنها را کمتر مخرب سازد. در سخنرانی اخیر در دانشگاه کمبریج در بریتانیا، سید بدر البوسعیدی، وزیر امور خارجه عمان، خواستار پیمان عدم‌تجاوز میان هر هشت کشور ساحلی خلیج فارس شد: شش عضو شورای همکاری خلیج فارس به همراه عراق و ایران. او آن را پیش‌نیاز ضروری برای یک معماری امنیتی فراگیر منطقه‌ای توصیف کرد. الجزیره اعلام کرد چنین پیمانی به سختی به دست می‌آید، اما با نمایان شدن تنش بزرگ دیگری میان ایران و ایالات متحده، منطقه به طور فوری به یک مسیر دیپلماتیک رو به جلو نیاز دارد. در واقع، درگیری جاری ثابت کرده که حل آن بسیار دشوار است، چون ترتیبات امنیتی منطقه توسعه‌نیافته باقی مانده و مدت زیادی به قدرت‌های خارجی متکی بوده است.

پیشنهاد عمانی بر اساس یک سابقه تاریخی استوار است. در نوامبر ۱۹۷۶، وزیران امور خارجه هر هشت کشور ساحلی خلیج فارس در مسقط دیدار کردند تا امنیت دسته‌جمعی را پس از خروج بریتانیا از منطقه دنبال کنند. این تنها باری باقی مانده است که هر هشت کشور پشت یک میز نشسته‌اند. انقلاب اسلامی، تهاجم شوروی به افغانستان و جنگ ایران و عراق منطقه را به سمت ترتیبات دفاعی سوق داد که بعداً به انحصارگری انجامید. برای دهه‌ها، به ویژه ایران به عنوان تهدیدی برای بقیه منطقه تلقی می‌شد. با این حال، با توجه به اینکه این کشور حدود نیمی از خط ساحلی خلیج فارس را در اختیار دارد، هر معماری امنیتی بدون آن از نظر ساختاری ناپایدار است. ایده ترتیبات امنیتی منطقه‌ای در سال ۲۰۱۹ احیا شد، زمانی که محمدجواد ظریف، وزیر خارجه وقت ایران، پیمان عدم‌تجاوز منطقه‌ای را پیشنهاد داد و سرگئی لاوروف، وزیر خارجه روسیه از آن حمایت کرد. در سپتامبر همان سال، حسن روحانی، رئیس‌جمهور وقت ایران، ابتکار صلح هرمز را در مجمع عمومی سازمان ملل راه‌اندازی کرد. واکنش‌های خلیج فارس تا حد زیادی ردکننده بود و به حمایت ایران از گروه‌های مسلح اشاره داشت. جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران این ایده را در طرف عربی احیا کرده است و در ماه مه، فایننشال تایمز گزارش داد که عربستان سعودی در حال بحث درباره چارچوب عدم‌تجاوز با ایران است. این ماه نیز وزیر دفاع قطر خواستار گفتگوی شورای همکاری خلیج فارس و ایران با پیوستن ترکیه و پاکستان شد.

مسقط در موقعیت منحصر به‌فردی برای میانجی‌گری قرار دارد و اخیراً گفت‌و‌گو‌های ایالات متحده و ایران را در سال ۲۰۲۵ و فوریه ۲۰۲۶ میزبانی کرده است. قوی‌ترین اعتراض به پیمان خلیج فارس با ایران این است که چرا باید به کشوری اعتماد کرد که رفتار آن امنیت منطقه را تهدید کرده است؟ نگرانی‌های خلیج فارس سوءتفاهم نیست و عمان نیز پس از حملات پهپادی به مسندم و الوسطی در ماه ژوئیه، رسماً به ایران اعتراض کرد. بنابراین، اطمینان‌بخشی کافی نیست و عضویت در یک پیمان منطقه‌ای باید ایران را به همان اندازه هر امضاکننده دیگری متعهد کند. این پیمان باید بر اساس رفتار قابل مشاهده، خویشتن‌داری متقابل و پیامد‌های نقض آن استوار باشد. حداقل تعهدات باید علیه تهدید یا استفاده از زور، مداخله در امور داخلی، حملات به زیرساخت‌های غیرنظامی و حمایت از گروه‌های مسلح باشد. برای رسیدن به توافق قابل اجرا، مذاکرات می‌تواند رویکرد تدریجی را اتخاذ کند و مشاوره میان هشت کشور منافع مشترک حداقلی مانند امنیت سرزمینی، بنادر فعال، صادرات انرژی قابل اعتماد، حفاظت از غیرنظامیان و تجارت بدون وقفه را شناسایی کند. تنگه هرمز نقطه شروع آشکار است و مذاکرات عمان و ایران قبلاً یک ترتیب ناوبری موقت را ترسیم کرده است. با این حال، همان‌طور که البوسعیدی اذعان کرد، تا زمانی که واشنگتن و تهران مصالحه نکنند، این امر قابل اجرا نیست. گروه‌های مسلح سخت‌ترین موضوع برای حل خواهند بود و دولت‌ها نباید حملات فرامرزی چنین بازیگرانی را هدایت یا پشتیبانی کنند. یک پیمان منطقه‌ای همه درگیری‌های خلیج فارس را حل و فصل نخواهد کرد و ایالات متحده و اسرائیل خارج از آن باقی خواهند ماند، اما اعتبار آن به تغییر رفتار بستگی دارد.