این مرد یهودی از تهران، بدل ناصرالدین شاه بود؟

اگرچه هیچ سند تاریخی روشنی این روایت را تأیید نمی‌کند، اما در یکی از سایت‌های جامعه کلیمیان ایران این داستان به شکلی زنده نقل می‌شود؛ از پسری که در خانواده‌ای یهودی و پرآوازه به نوازندگی ویولن و تنبک رشد یافت، تا مردی که هنر، زرگری و شانس او را تا حلقه دربار قاجار رساند. یوسف که با شباهت عجیب به سلطان «صاحبقران» توجه درباریان را جلب کرد، به آموزشی ویژه در آداب و اصول شاهانه پرداخت و بدل رسمی ناصرالدین شاه شد. گفته‌اند که او نه‌ تنها مهر شاه را بر قلب داشت، بلکه در غیاب واقعی شاه، جمعی از امور کشور را به دست می‌گرفت و حتی همراه شاه در سفر تاریخی به فرانسه، نقش او را ایفا می‌کرد.

اما آیا چنین مردی واقعاً وجود داشت؟ چرا در روز سرنوشت‌ساز ترور ناصرالدین شاه، اگر بدل شاه حاضر بود، خود شاه به تنهایی به زیارت صحن عبدالعظیم رفت؟ آیا میرزا رضای کرمانی که خود از برنامه‌های ترور آگاه بود، نمی‌دانست بدل شاه جانشین واقعی اوست؟ این‌ها پرسش‌هایی‌اند که پرده تردید را بر این داستان می‌افکند.

نگاه عمیق به متون تاریخی، خاطرات نزدیکان شاه و یادداشت‌های متعدد آن زمان، اثری از بدل ناصرالدین شاه به دست نمی‌دهد. همین‌طور که نمی‌توان از یاد برد حکایت مشهور کامران میرزا، نایب‌السلطانۀ تهران که در نخستین سفر خارجی شاه، زمام امور کشور را به دست گرفت. ناصرالدین شاه، مردی دقیق و حسابگر، بی‌تردید از بدل خود یا جایگزینی احتمالی باخبر بود، اما هیچ نشانی از چنین شخصی در مستندات آن دوره دیده نمی‌شود.

یوسف بخشی، این نوازنده و جواهر فروش اهل تهران، داستانی است البته زیبا و پرهیجان، نغمه‌ای از زندگی دور، از آمیختگی هنر و سیاست، از پیچیدگی‌های عصر قاجار. اما آیا واقعیتی در پس این افسانه هست یا آنچه گفته شده جز حکایتی ساخته و پرداخته ذهن است؟ هنوز نمی‌توان پاسخ قطعی داد.

شاید یوسف بخشی، بدل ناصرالدین شاه، فقط سایه‌ای باشد که بر دیوار تاریخ افتاده است؛ روایتی که بندرت کامل می‌شود و در عین حال ما را به پرسیدن و کنکاش در تاریخ دعوت می‌کند. این روایت، یادآور اهمیت مطالعه انتقادی و دقیق اسناد تاریخی است؛ تا میان حقیقت و افسانه خطی روشن کشیده شود.

پس داستان بدل ناصرالدین شاه، همواره در میان سطرهای مه‌آلود تاریخ، دعوتی است به تأمل؛ روایتی که شنیدنی است، اما باید با چشمی تیزبین و ذهنی پرسشگر پذیرفته شود.

یوسف بخشی که بود؟

براساس آنچه که سایت جامعه کلیمیان ایران آورده است، یوسف بخشی در سال 1231 خورشیدی (1852 میلادی) در یک خانواده یهودی در شهر تهران دیده به جهان گشود. پدرش نوازنده ويولن بود و به اصطلاح آن دوران از طریق مطربی امرار معاش می نمود.

یوسف از خردسالی همزمان با تحصیلات ابتدایی در مکتب خانه، اصول و فن موسیقی را از پدرش فرا گرفت. و با علاقه و استعدادی که از خود نشان داد، توانست خیلی زود در نواختن تنبک و نیز ويولن تبحر پیدا کند.

وی در دوران جوانی، مدتی را در گروه نوازندگان پدرش، با نواختن ويولن همکاری می نمود، دیری نپایید برای خود گروهی تشکیل داد و مستقلا به فعالیت های هنری پرداخت مضاف بر آنکه در همین راستای برنامه های نمایشی (روحوضی) را کارگردانی و اجرا می نمود. امّا گویی شغل نوازندگی و دیگر فعالیت های هنری از این قبیل نمی توانست خواسته های جاه طلبانه و همچنین روح پر تلاطم و ماجراجویانه وی را ارضاء کند. از این رو به موازات فعالیت های هنریش رفته رفته به خرید و فروش طلا و جواهرات مشغول شد.

یوسف بخشی در سال 1254 ( 1875میلادی) در یکی از سفرهای تجاری خود به شهر مرو (از شهرهای مرزی روسیه) با یک دختر گرجی آشنا گردید و پس از عقد، وی را به تهران آورد. ماحصل این ازدواج یک فرزند دختر و یک پسر بود. اگر چه این ازدواج دوامی نیاورد و پس از 12 سال زندگی مشترک، همسرش بر اثر عارضه قلبی، وی و دو فرزندانش را ترک نمود و به دیار باقی شتافت و این شوک شدیدی بود که تحمل آن برای این جوان هنرمند سخت و سنگین بود طوریکه سال ها در خلوت و تنهایی بسر برد.

تا بالاخره با اصرار اطرافیان در سال 1273 خورشیدی تن به ازدواج دوم داد و با دختر خاله خود (قمر خانم) وصلت نمود، ماحصل این پیوند چهار فرزند پسر و سه دختر بود .

گرایش به موسیقی و نواختن ويولن از دیرباز یکی از دلمشغولیات خاندان بخشی بوده است و همواره به عنوان یک میراث در بین آنان حفظ شده است. فرزندان بخشی هم از این امر مستثتی نبودن، پس از وصلت یکی از دختران (اقدس) بخشی با خانواده خرمیان نواختن تار هم که از سازهای مورد علاقه خاندان خرمیان بود، از آن به بعد در این خانواده مرسوم گردید.

یوسف بخشی با گذشت زمان و کسب تبحر در امر جواهر فروشی، توانست در بین تجار اعتباری کسب کند و سلسله مراتب ترقی را نیز طی کند، ضمن آنکه اوقات فراغت خود را با نواختن ويولن و خواندن اشعار می گذراند. در سال 1269 خورشیدی بر حسب تصادف توانست به دربار قاجار راه پیدا کند از آن به بعد در هر فرصتی مجموعه ای از جواهرات نفیس را جهت فروش به درباریان ارائه می نمود.

حسن رفتار و صداقت وی در کار باعث گردید سفارشاتی را مستقیماً از شخص پادشاه دریافت کند و همین امر باعث رونق در کسب و کار و حصول اعتباری بیشتر در بین درباریان به ویژه خاندان دربار گردید. از سوی دیگر بواسطه شباهت چهره یوسف بخشی به شخص شاه و داشتن چشمانی نافذ و پرهیبت، تنی چند از درباریان به شاه پیشنهاد نمودند که وی با قدری آموزش و تحصیل از رسم و رسوم دربار و عادت های شاخص اعلیحضرت، در مواقع ضروری به ویژه در غیاب پادشاه در بعضی از مراسم و تشریفات دربار به عنوان بدل، انجام وظیفه نماید. پس از موافقت ناصرالدین شاه قاجار و مذاکره با یوسف بخشی و جلب نظرش، وی رسماً به عنوان بدل شاه در دربار قاجار استخدام گردید. بدین منظور، یوسف بخشی تحت تعلیم استادانی قرار گرفت ابتدا وی را با آداب رسوم دربار قاجار آشنا نمودند. سپس آموزش فن بیان آغاز گردید، تا با شباهتی که ظاهراً به شخص ناصرالدین شاه داشت بتواند از نظر صحبت نمودن، همچنین از نظر رفتاری هم شباهت کامل پیدا نماید. زیرا می بایست بدون ایجاد شبه و تردید، بخوبی از عهده مأموریت های محوله برآید.

یقیناً آموزش و پیشرفت در این امر برای وی به سهولت انجام گرفت، زیرا یوسف بخشی شش کلاس ابتدایی آن دوران را گذرانده بودو به زبان آذری و روسی آشنایی داشت. مضافاً برآنکه شخصیتی هنرمند و با استعداد بود، ذوق شعر گویی هم داشت. و نیز در ارتباط برقرار کردن با دیگران بسیار خونگرم و موفق بود در ملاقات های که جهت آموزش در راستای آشنایی با روحیه و خصوصیات رفتاری پادشاه انجام می داد، دیری نپایید به جهت داشتن رفتاری صحیح و مثبت و با بذله گویی های به موقع با شخص پادشاه، خیلی زود این مراوده ها باعث ایجاد دوستی عمیق تری گردید. و با شرکت در محفل شاهانه هر از گاهی به قصیده گویی و حتی مشاعره با درباریان و شخص شاه می پرداخت و اگر فرصتی دست می داد، با تک نوازی ويولن هنرنمایی می نمود.

یوسف بخشی پس از آنکه به عنوان بدل در دربار شروع بکار نمود، ابتدا در غیاب شاه در محافل غیر رسمی بویژه خارج از تهران شرکت می نمود و سپس در مأموریت هایی که به وی محول شده بود مانند مسافرت به شهرهای دور دست ایران و سرکشی به پادگان های نظامی، اداره های دولتی، بازدید از دهات، رسیدگی به شکایات ارباب و رعیت و کارهایی از این قبیل را انجام می داد. با گذشت زمان و بدست آوردن تبحر بیشتر در حرفه خویش، مأموریت هایی هم در تهران، بویژه هنگام مسافرت ناصرالدین شاه به خارج از تهران و حتی مسافرت های غیر رسمی به خارج از ایران به وی واگذار می شد. یکی از مهمترین مأموریت های وی، هنگام عزیمت شاه قاجار به فرانسه بود که در دهه 1880 به وقوع پیوست و بیش از یکماه به طول انجامید که یوسف بخشی طی این مدت به خاطر آنکه دشمنان از این غیبت سوءاستفاده نکنند با لباس مبدل، ظاهراً زمام امور را بدست گرفت و تا بازگشت شاه از فرنگ وظیفه خویش را به نحو احسن انجام داد طوریکه تا آخر این عمر، امر جزو افتخارات مهم وی محسوب می شد (ناصرالدین شاه قاجار به همین جهت یکی از شنل های خود را به عنوان پاداش به وی اعطا نمود).

در آستانه مراسم پنجاهمین سال تاجگذاری (1275 خورشیدی) چهارمین شاه خاندان قاجار، ناصرالدین شاه هنگام زیارت در صحن شاه عبدالعظیم در شهر ری، به دست میرزا رضا کرمانی یکی از مریدان سیدجمال الدین اسد آبادی و به تحریک او توسط یک طپانچه کشته شد. طبق استناد بر تاریخ یکصد ساله ایران، دربازجویی ها یا استنطاقات انجام گرفته از ضارب (میرزا رضای کرمانی)، مطالبی در رابطه با یهودیان عنوان شده است که بی تردید می تواند نشانگر انسانیت و معرفت وی در رابطه با حمایت از حق و حقوق مظلومان و ستمدیدگان به ویژه اقلیت های دینی بوده باشد. در بخشی از اعترافات، میرزا رضای کرمانی گفته بود “من قبلاً وسیله بهتری داشتم که ناصرالدین شاه را بکشم بدون آنکه گرفتار شوم، بدین ترتیب که اطلاع یافتم که شاه به باغ یکی از اعیان برای گردش می رود پس خود را به باغ رسانده مخفی شدم، شاه آمد و کشتن او بسیار آسان و راه فرار برای من باز بود اما او را نکشتم، زیرا عده ای یهودی در آن روز (یکی از اعیاد کلیمیان) برای تفریح در آن باغ اقامت داشتند و اگر شاه کشته می شد و من فرار می کردم، خون را به گردن یهودیانی که در باغ حضور داشتند می انداختند به این دلیل من از انجام آن امر منصرف شدم.“

یقیناً میرزا رضای کرمانی بر این امر واقف بود که شاه بدل دارد امّا همیشه برای زیارت شاه عبدالعظیم شخصاً  می آید.

پس از ترور ناصرالدین شاه قاجار دیگری نیازی به ماندن یوسف بخشی در دربار نبود، دیری نپایید وی با بیش از یک دهه انجام وظیفه بعنوان بدل پادشاه از کار برکنار گردید و کاخ سلطنتی را برای همیشه ترک نمود. وی با دریافت مستمری از دولت دوران بازنشستگی را در خانه شخصی خود در کنار خانواده سپری نمود ضمن آنکه هر از گاهی با پذیرفتن هنرجو به عنوان استاد موسیقی به تدریس ويولن مشغول می شد.

یوسف بخشی در سال 1928 در سن 76 سالگی بر اثر عارضه قلبی دارفانی را وداع گفت.

منبع:دیروزبان